تلاش تاریخی برای احیای چنگ باستان

در فرهنگ موسیقی ایران معاصر، چنگ همچنان یک غریبه است و هنوز جایگاهی در گروه های موسیقی ندارد. با این وجود برخی سازندگان علاقه مند سازهای ایرانی، بر اساس نقش برجسته ها و نوشته های تاریخی اقدام به احیای چنگ باستان کرده اند. گر چه نمونه های چنگ غربی از اوایل قرن بیستم برای ایرانیان در دست رس بوده ولی تفاوت ساختمان آن با نقش های کهن چنگ ایرانی، کاملاً آشکار است و نمی تواند به درستی معرف چنگ باستان باشد. بر خلاف هارپ امروزی که تقریباً ساختمان تثبیت شده ای دارد، چنگ های باستان دارای اشکال گوناگونی هستند. یکی از سازندگان پژوهشگر معاصر به نام عبدالعلی باقری نژاد، نمونه هایی را بر اساس نقاشی های موجود در دست نوشته های قدیمی و همچنین نقش برجسته های کهن بازسازی کرده است.

کهن ترین نشانه مربوط به چنگ، یکی از قدیمی ترین سازهای ایرانی، در معبد چغازنبیل استان خوزستان یافت شده است. نقش های برجسته بر روی یک مهر بسیار قدیمی متعلق به 4000 سال پیش از میلاد مسیح، گروه کوچکی از نوازندگان و یک خواننده را نشان می دهد که در بین آن ها یک نفر نوازنده چنگ دیده می شود. پس از آن  نقش برجسته ای متعلق به قرن چهارم میلادی در شهر کرمانشاه واقع در غرب ایران سند گویای چنگ نوازی در هزار و پانصد سال پیش است. این نقش برجسته، صحنه شكار گراز توسط یکی از پادشاهان ساسانی را نشان می دهد.

امروزه با آن که چنگ ، هنوز در فرهنگ موسیقی ایرانی جایی ندارد اما تلاش هایی  برای احیای آن کم و بیش صورت می گیرد. عبدالعلی باقری‌نژاد یکی از سازسازان علاقه مندی است که با پشتکار زیاد، تا کنون توانسته تعدادی از الگوهای چنگ باستان را با استفاده از نقش های به جا مانده از دوران کهن و همچنین مطالعه متون تاریخی، بازسازی کند. وی ابتدا به اسناد بی نقص زادگاهش کرمانشاه اشاره می کند و می گوید: "من این سازها را بر اساس كتیبه‌های موجود آثار باستانی به ویژه نقش های طاق بستان کرمانشاه ساخته‌ام."

چنگ به دلایلی احتمالاً سلیقه ای، از دیرباز ساز مورد علاقه زنان بوده است. حتی در دوره حاضر که در بیشتر مشاغل، هیچ اجباری برای زنانه و مردانه بودن  نیست، باز هم دیده می شود که بیشتر نوازندگان چنگ در نقاط مختلف جهان، زنان هستند. در اثر تاریخی طاق بستان کرمانشاه، نشانه دیگری از چنگ نوازی دوران ساسانی دیده می شود که با توجه به لباس پر نقشی که بر تن دارد، به نظر می رسد او هم یک نوازنده زن باشد.

 به دلیل نو پا بودن چنگ در عرصه موسیقی معاصر، همانند دیگر سازهای ایرانی، نوازنده ندارد. به ویژه آن که شیوه نواختنش شبیه دیگر سازهای متداول ایران نیست و بنابراین، علاقه مند نوازندگی آن، می بایست کار خود را از نقطه صفر آغاز کند. به همین دلیل تعداد نوازندگان چنگ ایرانی بسیار کم است که از آن میان می توان به همسر عبدالعلی باقری نژاد، خانم پروین روحی و دو دخترش به نام های زینب و معصومی باقری نژاد اشاره کرد.

صدای چنگ بازسازی شده ایرانی با اجرای پروین روحی را بشنوید 

 از آن جا که چنگ میراث مشترک فرهنگ های کهن خاورمیانه است، در چند سال اخیر هم زمان با  تلاشگران ایرانی، برخی موسیقیدانان ترکیه نیز برای احیای آن همت گماردند و نمونه های بازسازی شده چنگ ترکی، هم اینک در گروه های کوچک موسیقی ترکیه نواخته می شوند. یکی از این گروه ها چند سال پیش، هم زمان با ششمین جشنواره موسیقی نواحی کرمان –زمستان 1383 – به ایران آمد و در کرمان نیز برنامه ای اجرا کرد که صدای ایجاد شده، شباهت کمی به موسیقی های امروزی داشت.

صدای چنگ ترکی با همنوازی عود را بشنوید

 در ادامه این تجربه ها، عبدالعلی باقری نژاد، احیاگر چنگ ایرانی، در سال جاری یک کنسرت پژوهشی برای معرفی چنگ باستان و نمونه های بازسازی شده آن برگزار کرده است و اینک قصد دارد دومین برنامه مفصل تر آن را طی روزهای 21 تا 23 اسفند ماه از ساعت 16 در فرهنگسرای كوثر كرج با همكاری سازمان میراث فرهنگی برگزار کند. در کنار این کنسرت، علاقه مندان می توانند از نمونه چنگ های بازسازی شده دیدن کنند.

این مطلب در همشهری آنلاین هم منتشر شده است