نگاهی به مهم ترین تصنیف انقلابی تاریخ موسیقی ایران

از خون جوانان به چهار روایت

تا پیش از وقوع نهضت مشروطه در 1285 خورشیدی (1906 میلادی)، موسیقی رایج در شهرهای بزرگ غالباً مضامین عاشقانه، سرگرم کننده و گاه بسیار بی ارزش داشت. چنان که عارف قزوینی تصنیف سرای نامدار عصر مشروطه در کتابش می نویسد: "وقتی من به ساختن تصنیف های میهنی روی آوردم، این هنر چنان تنزل یافته بود که حتی برای گربه شاه نیز تصنیف می ساختند".  با صدور فرمان مشروطیت در سال 1285 توسط مظفرالدین شاه، نوع حکومت از پادشاهی مطلقه به سلطنت مشروطه تغییر یافت. اما این تحول سیاسی چندان دوام نیاورد و چند ماه بعد از آن که شاه بیمار درگذشت، جانشین او محمد علی شاه، فرمان پدر را باطل کرد و حکومت استبدادی دوباره برقرار شد. این دوره سه ساله که در تاریخ سیاسی ایران به استبداد صغیر شناخته می شود، سرآغاز تحوالاتی در موسیقی شهری ایران بود. عارف قزوینی شاعر، ترانه سرا و خواننده عصر مشروطه در ارتباط با وقایع تلخ این دوران تصانیف ویژه ای ساخت  و با صدای پرتوان خود اجرا کرد.

 

 

عارف قزوینی

 

این تصانیف از آن جا که حرف روز جامعه بودند و از طرفی با ظرافت های خاص موسیقی ایرانی پیوند داشتند، دهان به دهان منتشر شدند و موج مخالف مردمی با حکومت استبدادی شدت گرفت. عارف قزوینی برای کشته شدن جوانان، سرداران و جو خفقان آن زمان به تناسب آثاری پدید آورد که سال های بعد این نمونه ها، به عنوان سرمشق آثار مشابه درآمدند. یکی از این تصنیف ها، "چه شورها" نام دارد* که در چند دهه اخیر بیشتر شنوندگان آن را با نام "از خون جوانان وطن" می شناسند. از اجرای این اثر با صدای خود عارف هیچ نمونه صوتی در دست نیست. زیرا در آن دوران کمپانی های ضبط صفحه ، به دنبال پول سازی بودند و طبیعتاً رویکرد انقلابی و سیاسی اجتماعی فردی مثل عارف قزوینی برای شان جذابیت نداشت. این تصنیف بعدها توسط ارکسترها و خوانندگان مختلف بازخوانی شد که در این جا چهار نمونه را برای شنیدن آماده کرده ام.

نخستین ضبط تصنیف از خون جوانان وطن، حدود سال های 1340 خورشیدی (1961 میلادی) در برنامه رادیویی گلهای رنگارنگ شماره 246 با صدای زنده یاد الهه صورت گرفت. بخش های سازی این اجرا، ساخته ذهن آهنگسازان رادیویی ولی بخش های آوازی، بر اساس روایت های شفاهی از اجرای تصنیف در زمان خود عارف قزوینی است.

 

 

الهه

 

تصنیف از خون جوانان وطن با اجرای زنده یاد الهه را بشنوید

 

دومین ضبط این تصنیف مربوط به حدود سال 1351 (1972 میلادی) توسط گروه شیدا و صدای محمد رضا شجریان است. در این اجرا، تقریباً از همان ملودی کلام ساخته عارف استفاده شده و تغییر چندانی در اجرای تصنیف به گوش نمی رسد.  

 

محمد رضا شجریان

 

از خون جوانان وطن با اجرای گروه شیدا و محمد رضا شجریان را بشنوید

 

تیر ماه سال ۱۳۵۸ (جولای ۱۹۷۹ میلادی) نسخه متفاوتی از این تصنیف با تنظیم فرامرز پایور و صدای محمد رضا شجریان صورت می گیرد. پایور در این برداشت، پا به پای عارف قزوینی به آهنگسازی می پردازد و به عبارتی محصول نهایی صرفاً اجرای کار عارف نیست. مقدمه ای که پایور بر تصنیف او ساخته، بسیار فنی و به اصطلاح امروزی است. حتی بخش های کلامی نیز با تغییراتی اجرا می شوند. در مجموع این اجرا کاملاً متفاوت از دو اجرای پیشین به گوش می رسد.

 

فرامرز پایور

 

 از آن جا که اجرای تصنیف بر اساس برداشت فرامرز پایور نسبتاً دشوار می نماید، معمولاً خوانندگان و مجریان ترجیح می دهند، همان نسخه دست نخورده منسوب به عارف قزوینی را اجرا کنند. زیرا هم به نوعی امانت داری را رعایت کرده اند و هم با زحمت کمتری می توانند تصنیف را اجرا کنند.

 

سالار عقیلی

 اجرای تصنیف از خون جوانان وطن با صدای سالار عقیلی را ببینید

 

* خوانندگان گرامی توجه کنند این مطلب دارای ایرادهایی است که دو تن از دوستان مطلع به نام های محمدرضا شرایلی و امیر منصور در بخش نظرات بدان پرداخته اند. توصیه می کنم حتماً بخش نظرات را بخوانید.

نوشته شده توسط هوشنگ سامانی Hooshang Samani در جمعه بیست و دوم خرداد ۱۳۸۸ ساعت 20:19 | لینک ثابت |
 
business article
Powered By Blogfa - Designing & Supporting Tools By WebGozar