از کشکله شیرازی تا کربلا منتظر ماست

از کشکله شیرازی تا کربلا منتظر ماست

 

این مطلب را چند سال پیش در وبلاگ پیشین موسیقی ما که اینک ار کنترل من خارج است، نوشتم که با استقبال خوانندگان روبرو شد. اخیراً متوجه شدم، نمونه های صوتی آن، قابل دریافت نیستند و به اصطلاح expire  شده اند. به همین دلیل ضمن بارگذاری مجدد آن نمونه های صوتی، اصلاحاتی هم در متن انجام دادم که از مطلب پیشین کامل تر است.

به گواهی تاریخ معاصر، موسیقی مذهبی ایران به شدت وامدار ردیف موسیقی دستگاهی و همچنین موسیقی های بومی رایج در نواحی مختلف ایران بوده و آنچه در نوحه ها و مراثی قدیم و تا حدی جدید، جریان دارد چیزی نیست مگر خونی که از سوی خوانندگان نامدار موسیقی دستگاهی، به بدنه این موسیقی مذهبی تزریق شده است. اینکه گاهی اوقات از سوی برخی افراد شنیده می شود موسیقی دستگاهی ایران ریشه در موسیقی مذهبی دارد، سخن درستی نیست. شاید درست تر این باشد که بگوییم موسیقی دستگاهی ما در دل مذهب جا خوش کرده و بدین طریق خود را از گزند حوادث روزگار حفظ کرده است. به عبارتی دیگر می توان گفت تعامل موسیقی مذهبی و دستگاهی ما در گذر زمان چندان دوسویه نبوده و بیشتر به نفع مذهب بوده است. در موسیقی های نواحی ایران نیز با چنین موضوعی روبرو هستیم. استفاده از موسیقی بومی در نواحی مختلف ایران با کارکردهای مذهبی از دیرباز توسط خود بومیان صورت می گرفت. اما اینکه یک آهنگ محلی در سطح گسترده ملی مورد استفاده مذهبی قرار بگیرد، پدیده ای متأخر می نماید که در اینجا یک نمونه را پی می گیریم.

در مجموعه نغمات لرستان، آهنگی به نام "کشکله شیرازی" (kesh kelah) با دو روایت متفاوت وجود دارد. یکی از آنها کشکله شیرازی خرم آبادی و دیگری کشکله شیرازی گرمسیری نامیده می شود. کشکله به معنی دختر خوشگل ریزنقش است. اینک به اجرای کشکله شیرازی خرم آبادی با کمانچه و آواز علی اکبرشکارچی و همراهی تنبک بیژن کامکار گوش کنید.

 

 

کشکله شیرازی خرم آبادی با اجرای علی اکبرشکارچی را بشنوید

 

کشکله شیرازی خرم آبادی در فواصل مخصوص موسیقی لرستان موسوم به ماهور لری اجرا می شود که در عین ماهور بودن، تمایلی هم به دستگاه شور دارد.  بدین صورت که نه دقیقاً ماهور است و نه شور. می توان گفت یک چیزی بین این دو و بیشتر متمایل به ماهور. حال اگر کشکله شیرازی را به طور کامل  به فواصل شور انتقال دهیم، آهنگ جدید و بسیار گیرایی پدید می آید که آقای ایرج رحمان پور خواننده مشهور لرستان زحمت این کار را کشیده و آن را با تنظیم زیبای علی اکبر شکارچی خوانده است. ضبط این اثر حدود سال های 70 تا 73 صورت گرفته ولی انتشار رسمی آن با نام "بهارباد" در سال 82 بوده است. به شکل تغییر یافته کشکله شیرازی با نام جدید بهارباد گوش کنید.

 

 

 

بهارباد با صدای ایرج رحمانپور را بشنوید

 

 ریتم کشکله شیرازی و همچنین نسخه تغییر یافته آن با نام بهارباد، هر دو از الگوی زیر پیروی می کنند.

 

 

 این آهنگ در تغییر بعدی خود، با ریتم  متفاوت همانند شکل زیر، به خدمت مذهب درمی آید و چنان با فضای جدید عجین می شود که برخی فکر می کنند از ابتدا برای همین منظور ساخته شده است.

 

 

 شاید این آخرین منزلگاه کشکله شیرازی باشد. زیرا به طور معمول آهنگ های مذهبی به ندرت کارکرد غیر مذهبی پیدا می کنند. اینک به آهنگ معروف "کربلا منتظر ماست" با تنظیم زیبا و حرفه ای سید محمد میرزمانی و صدای تأثیرگذار صادق آهنگران که در واقع سومین تغییر کشکله شیرازی است، گوش کنید.

 

 

کربلا منتظر ماست با صدای صادق آهنگران را بشنوید

 

 سخن آخر اینکه موسیقی های بومی ایران وقتی در شکل اصلی خود هستند، چندان توجهی جلب نمی کنند ولی به محض آنکه کمی تغییر شکل و یا تغییر کارکرد بدهند، به یک باره شهره عام و خاص می شوند. حال باید پرسید آیا موسیقی های بومی در حالت دست نخورده خود، جذبه ای ندارند یا گوش های آسیب دیده و بیگانه با فرهنگ کهن و اصیل این سرزمین قدرت تشخیص خود را از دست داده اند؟

 

با سپاس از جناب علی اکبر شکارچی، سید محمد میرزمانی و افشین سپهوندی که در نگارش این مختصر یاری ام دادند.