یک اذان و هزار آوا
یک اذان و هزار آوا
به کوشش موسسه نغمه شهر وابسته به سازمان فرهنگی و هنری شهرداری تهران در روزهای پایانی ماه رمضان همایش سه روزه ای پیرامون اذان و مناجات برگزار می شود که در آن حدود 70 تن از برجسته ترین موذنان و مناجات خوان های کشور اجرای برنامه خواهند داشت. این برنامه روزهای 16، 17 و 18 مهرماه در فرهنگسرای ارسباران به روی صحنه می رود. چند ماه پیش وقتی نمونه اذان هایی از جناب ابوالحسن دماوندی، تاج اصفهانی و رحیم موذن زاده اردبیلی را در دومین سالگرد درگذشت زنده یاد موذن زاده روی وبلاگ نهادم، استقبال زیادی از سوی خوانندگان صورت گرفت. به همین دلیل چندی پس از آن، نمونه های دیگری از سلیم موذن زاده و دکتر عطاء الله امیدوار را هم برای شنیدن روی وب گذاشتم. برخی این نمونه ها در آرشیو خودم بود و برخی دیگر مربوط به یک سی دی منتشر شده توسط موسسه آوای مهربانی. اما از آنجا که این سی دی به صورت رسمی منتشر نشده بود، موسسه آوای مهربانی تصمیم گرفت که نسخه کامل تری از آن را با همکاری نشر آوای باربد در ماه رمضان منتشر کند. در نتیجه تعداد دیگری از نمونه اذان های ایرانی هم بدان اضافه شد. بدین بهانه مطلب زیر را آماده کردم.
این موضوع برای من خیلی جالب است.
نام آهنگ: بانگ اذان
کــــــــلام: خداوند جهان
آهنگساز و خواننده: حضرت انسان
ضمناً مجوز آن در مرکز موسیقی کائنات صادر شده است و نیازی به اعلام نظر دفتر موسیقی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ندارد! و جالب تر اینکه کلام آن صدها سال به چرخیده و هر کسی به ذوق خویش آهنگی بر آن نهاده است. به عبارتی می توان گفت یک اذان و هزار آوا. هر جا جمعی مسلمان زندگی می کنند، لاجرم آهنگی برای آن وجود دارد و گاهی نیمه آهنگین و به صورت رسیتاتیف خوانده می شود. اما در سرزمین ما داستان دیگری دارد. ذوق ایرانی در هنر، همیشه بهترین ها را نشانه رفته است. به معماری بناهای دوران اسلامی و به ویژه شاهکار آن، مسجد شاه اصفهان نیک بنگرید. ایرانی ها آنچه را برای خانه های خود و حتی کاخ پادشاهان خرج نکردند، در خانه های خدا خرج کردند. اذان هم دست کمی از معماری نداشته است. گر چه از قرن های گذشته نمونه صوتی نداریم ولی همین معدود ضبط های اوایل قرن حاضر تا کنون و همچنین هزاران شاهد زنده در اقصی نقاط کشور که هر یک به زبانی صفت حمد خدا می گویند، کافی است تا نشان دهد چه گنج گران بهایی از نغمات آسمانی در این مرز پر گهر نهفته است.
نمونه ها زیادند و دسترسی بدان ها محدود و همینطور وقتی که می توان صرف شنیدن آنها کرد. با سرآمدان آواز ایرانی در اوایل قرن حاضر آغاز کردم و اینک با استاد حسین صبحدل ادامه می دهم. نمونه اذان وی با حال و هوای ماهور یکی دیگر از مظاهر تلفیق موسیقی ایرانی با کلام آسمانی است.
اذان ماهور با صدای حسین صبحدل را بشنوید
اذان گویی با لحن ایرانی در قرن اخیر در کنار گونه هایی با لحن عربی همواره نوازشگر گوش ایرانیان بوده است. سید جواد ذبیحی از آن دسته موذنانی است که ضمن توجه به موسیقی ایرانی، گوشه چشمی هم به الحان عربی داشت. نمی توان گفت نمونه اذان های وی صد در صد عربی اند ولی طعم عربی آنها، عموماً غالب است. یکی از آثارش در ابتدا حال و هوای بیات اصفهان و دستگاه همایون را دارد که هم ارز آن در موسیقی عربی حجاز خوانده می شود، اما در ادامه حالت ماهور پیدا می کند. ضمن اینکه در بندهای پایانی –بند حی علی خیر العمل- گریز کوتاهی به موسیقی عربی هم می زند.
این را هم باید در نظر داشت که سید جواد ذبیحی هم از نظر سر دادن تحریرهای خاص و هم به لحاظ بیان نسبتاً دقیق واژه های اذان با الگوهای زبان عربی، از دیگر موذنان ایرانی متمایز بوده است و به همین دلیل شنونده خیلی بیشتر احساس می کند که اذن وی حال و هوای عربی دارد.
قدرت و گیرایی اذان معروف رحیم موذن زاده در بیات ترک، باعث شده بود موذنان به سراغ دیگر گوشه های موسیقی ایرانی نروند. اما دکتر عطاءالله امیدوار معمار، شهرساز، نقاش و موسیقیدان که فنون آوازی موسیقی ایرانی را نزد سلیمان امیر قاسمی آموخته است، تجربه های متفاوتی از اذان گویی با لحن موسیقی ایرانی را به نمایش گذاشت. در این خصوص او نمونه هایی را در دستگاه های نوا، همایون و چهارگاه خوانده است که موفق ترین تجربه اش در دستگاه چهارگاه است. این اذان به طور مشخص در گوشه منصوری شکل می گیرد.
موسیقی مذهبی چند دهه اخیر مراکز شهری ایران و به ویژه تهران دستخوش تغییرات زیادی شده و در اغلب موارد تأثیرات عمیقی از موسیقی های عامه پسند شهری و موسیقی غربی داشته است. چنانکه گهگاه از سوی اهل فن و مدیران فرهنگی کشور انتقادهایی نیز به این شیوه از موسیقی مذهبی وارد می شود. ویژگی بارز این نوع موسیقی ها، اجرای آوازهای مذهبی در فواصل گام های مینور غربی است که البته توأم با شناخت و آگاهی نیست و صرفا تقلیدی از ترانه خوانان موسوم به پاپ است. اما در کنار این موارد نامرتبط با فرهنگ موسیقی ایرانی، گاه نمونه های اندکی شنیده می شود که علی رغم اینکه در فواصل مینور یا فری ژین خوانده می شوند، از ساختارهای زیبایی هم برخوردارند. نمونه اذانی که در اینجا با صدای کاظم زاده می شنوید، از جمله نغمات مذهبی نسبتاً موفق و زیبایی است که در فواصل گام فری ژین از دل چند دهه مداحی با الگوی موسیقی غربی و پاپ ایرانی از نوع لس آنجلسی بیرون آمده است. ساختار اذان گویی سنتی ایرانی و عربی که بر خروش و صلابت استوار است که در این اثر شنیده نمی شود.
Hooshang Samani