صدای تالش در سینه توست
دیداری با استاد قسمت خانی
صدای تالش در سینه توست
روز دوشنبه نهم آذرماه 1388 خورشیدی (30 نوامبر 2009 میلادی) در ارتباط با یک پروژه سینمایی، وارد شهرستان رضوانشهر واقع در 60 کیلومتری شمال غرب رشت مرکز استان گیلان شدم. پس از یافتن مطلع محلی و صحبت های ابتدایی، از راننده ای خواستم مرا به یک رستوران ارائه دهنده غذاهای سنتی ببرد. بدین منظور به روستای پنل (Ponel) رفتیم. جوانک اصالتاً تالش بود و صدای موسیقی پاپ هم در اتاق کوچک خودرو پرایدش جولان می داد. گفتم شما که تالش هستی، استاد قسمت خانی را می شناسی؟ پاسخ داد: بله، همسایه ماست. فوری موضوع رستوران و خوردن یک غذای محلی فراموشم شد و از او خواستم مرا به منزلش ببرد. پنج کیلومتر بعد به روستای سکام (Sekam) رسیدیم. این دیدار همان طور که برای من ناگهانی بود، برای استاد خانی هم، چنین شد و با روی باز مرا به اتاق کوچک روستایی اش راهنمایی کرد.
نخستین بار، پاییز 1380 (2001 میلادی) او را در سالن رودکی تهران دیدم و تقریباً هر سال یکی دو بار می دیدمش که آخرینش زمستان 1383 (2004 میلادی) در ششمین جشنواره موسیقی نواحی کرمان بود. پس از آن، دولتی که ادعای اصول گرایی می کرد و قرار بود به ریشه ها بپردازد، روی کار آمد و اولین کارش قطع ریشه موسیقی نواحی ایران بود. جشنواره بزرگ و معتبر موسیقی نواحی کرمان تعطیل شد و دیگر فرصتی پیش نیامد تا با او و دیگر راویان فرهنگ شفاهی کشورمان دیداری تازه کنیم. گر چه وی را مریض احوال یافتم ولی این مانع از آن نبود که برایم نخواند و چون احساس کرد، سینه اش یاری نمی کند، بلند شد و دایره بر دست گرفت تا گرم تر بخواند. با آن که آهنگ های زیادی از دانسته هایش توسط هنرمند جوان آرمین فریدی گردآوری و توسط موسسه ماهور منتشر شده است، ولی هنوز نکته ها در سینه دارد. در بازگشت وقتی به رشت رسیدم، این گله را نزد آرمین فریدی باز کردم که چرا بیشتر از این، به اندوخته های شفاهی استاد نمی پردازد.
حنابندون با صدای قسمت خانی و تنبوره آرمین فریدی را بشنوید
قسمت خانی به یک معنی عصاره موسیقی تالشی در حوزه آوازی است. تبحرش در خواندن ترانه های شادمانی و آوازهای ویژه قوم، زبانزد همه تالشیان است. تقریباً هر تالشی را دیدم و صحبت او به میان آمد، نام و صدای وی برای شان آشنا بود. هزاران عروس و داماد تالش، بهترین لحظه های عمرشان را با صدای گیرای قست خانی گذرانده اند. او در عین حال آوازهای عاشقانه و دلتنگی را هم به نیکی می خواند، همچنین آوازهای مذهبی در مدح پیامبر اسلام (ص). بیشتر تالش ها پیرو مذهب سنی شافعی اند و بر خلاف شیعیان که میلاد پیامبر را سرسری می گذرانند، جشن های مولودی خوانی شاد در مساجد دارند.
آواز مخصوص تالشی با صدای قسمت خانی را بشنوید
صحبت از خواننده ای به نام روح انگیز کردم که نمونه آوازهایش را در پایگاه اینترنتی اش شنیده بودم. فوری شناخت و گفت پیش از انقلاب چند بار پیش من آمد. بعدها نیز در رادیو رشت آوازهایش پخش می شد و پس از انقلاب هم به سوئد رفت. از فریبرز رستمی صحبتی به میان آمد و سراغش را گرفت. گفتم که بر اساس رقص ها و ترانه های تالشی یک برنامه زیبای موزیکال درست کرده است و به زودی هم DVD های آن به بازار می آید.
یار برن برن با صدای قسمت خانی و تنبوره آرمین فریدی را بشنوید
از این که جشنواره های حامی موسیقی محلی ایران به همین سادگی تعطیل شده اند، ناخرسند بود. خیلی از محمدرضا درویشی یاد کرد و اشاره ای به زحمت های فراوان او داشت. کاش می توانستم بیشتر نزد او بمانم. کاش یک دوربین عکاسی داشتم و ای کاش این دستگاه کوچک رکوردر من نمی سوخت. در آن صورت می توانستم جلوه های زیبایی از صدا و تصویر او را برای تان به ارمغان بیاورم.
پی نوشت
دیدار من از سرزمین گیلان برای نخستین بار بود. چشم اندازهای بسیار زیبا و موسیقی شاد و بی پیرایه مردمانش مرا به اندیشه برد که چه ها می توان در این جا کرد که الان نمی کنیم. پیش از این، بندرهای خرمشهر و بندرعباس را دیده بودم و نمای نازیبایشان هیچ گاه مرا به چنین فکری نینداخته بود. اما بندر انزلی حکایت دیگری داشت. وقتی دیدمش با خود گفتم خاک بر سر بندر دبی و باز گفتم خاک بر سر ما که چنین جواهری را صاف صاف نگاه می کنیم و آن گاه عده ای بادیه گرد تن پرور 1700 کیلومتر پایین تر از انزلی، یک سرزمین خشک و بی همه چیز را به آوردگاهی برای جهانگردان سراسر گیتی تبدیل کرده اند. سرزمین شمال و به ویژه بندر انزلی می توانست هر ماه میزبان جشنواره های بزرگ موسیقی از سراسر جهان باشد و هزاران گردشگر داخلی و خارجی را به سوی خود بخواند. اما اینک فقط میزبان محصولات فولادی وارداتی از اوکراین است و پیرو آن، هجوم گله های پر تعداد کامیون کشنده در جاده رشت-تهران را ملاحظه می کینم که جان مسافران را تهدید می کنند.
مطالب مرتبط:
آرام بخواب ای بره آرام کوهستان
درآمدی بر خنیاگری مسعود بختیاری
یادی از زنده یاد محمد حسین کیانی، خواننده بزرگ قشقایی
گفت و گو با گنجعلی سلمانی زاده، نوازنده کرنای قشقایی
Hooshang Samani