چنگ‏فرش قزوین

تلاشی دیگر برای احیای چنگ باستان

چنگ‏فرش قزوین

درست هفت روز پس از برخورد با یک چنگ بسیار بزرگ در موزه دانشگاه تکنیک استانبول روز چهارشنبه 12 بهمن 1390 (یکم فوریه 2012) چنگ بزرگ دیگری در موزه خوشنویسی قزوین دیدم. برای کار دیگری رفته بودم ولی دیدن آن ساز پر هیبت، برای چند ساعتی برنامه کاری‏ام را به هم زد. رویش نوشته بودند «ساز فرش قزوین». بدبختانه یک طلق بزرگ شفاف روی سیم‏هایش کشیده بودند تا مبادا کسی مرتکب فعل حرام نواختن شود و رویش هم نوشته بودند «از دست زدن خودداری کنید». دزدکی چند سیمش را به صدا درآوردم و برای این که صدای نگهبان بیگانه با فرهنگ و هنر بالا نیاید، از ادامه هنرنمایی بی‏خیال شدم.

 

تنها اطلاعاتی که روی یک برگ نوشته بودند، پاسخ‏گوی کنجکاوی من نبود. بدین صورت «ساز فرش قزوین ساخته سیف‏الله شکری، تنها سازی است که چند نفر به صورت همزمان می‏توانند در حالت‏های مختلف کوبه‏ای، آرشه‏ای و زخمه‏ای آن را بنوازند. این ساز برگرفته از دار فرش است». تلاش من برای دانستن بیشتر در آن مکان راه به جایی نداشت. نشان سازنده‏اش را گرفتم و ساعتی بعد در بیست و پنج متری عمق زمین وی را درون یک آب‏انبار قدیمی یافتم. همان جا به تشخیص استانداری و میراث فرهنگی استان درود فرستادم که اجازه داده بودند آب‏انبار حکیم واقع در خیابان محمدیه قزوین به کارگاهی برای کندوکاو چند جوان عاشق پیرامون سازهای کهن ایران تبدیل شود.

 

 

پیش از این یکدیگر را ندیده بودیم و چون سیف‏الله شکری اهل اینترنت نبود، امکان آشنایی مجازی نیز وجود نداشت. به چند دقیقه سخن‏هایمان نیکو افتاد و من پرسش در پی پرسش و او صبورانه پاسخ در پی هر پرسش. در باره «ساز فرش» و به تعبیر من «چنگ‏فرش» گفت که از دار قالی ایرانی الهام گرفته است. همان طور که قالی ایرانی را هم به صورت افقی و هم عمودی می‏بافند، این ساز نیز در دو حالت افقی و عمودی نواخته می‏شود. چون در قالی‏بافی ایرانی همزمان چند بافنده روی دار فرش کار می‏کنند، در این ساز نیز همزمان هشت تا ده نفر می‏توانند به صورت همزمان بنوازند که بیشترین ظرفیت آن در حالت افقی است.

 

چنگی بازسازی شده در موزه مردم شناسی قزوین 

 

سیف‏الله شکری پیش از این چنگ‏های دیگری را یا بر اساس نقوش کهن بازسازی کرده و یا بر اساس اندوخته‏های ذهنی‏اش طراحی و ساخته بود. از جمله سه عدد چنگ اهدایی وی به سازمان ملل که هر کدام در یکی از دفاتر این سازمان به نمایش درآمده‏اند. چنان که خودش می‏گفت یکی از ساز اهدایی‏اش به عنوان سفیر صلح انتخاب شده است. در خصوص رونمایی از «چنگ‏فرش» نیز می‏گفت محمود احمدی‏نژاد در سفر استانی‏اش به قزوین رسماً از آن رونمایی کرده است ولی از آن جا که من اخبار دولتی را دنبال نمی‏کنم، صد بار دیگر رونمایی بکند، خبردار نخواهم شد!

 

 

دیدن کاسه کمانچه‏ای به این بزرگی، نمی‏توانست هیچ رهگذری را بی‏پرسش بگذارد. به نظرم زیادی از اندازه بزرگ بود. گفتم «کمانچه باس است؟»، گفت «دوبل باس» یعنی بسیار بم‏تر از کمانچه معمولی که از نظر گستره صدایی به ساز زهی کنترباس تنه می‏زند. ناخودآگاه سخن از کمانچه‏باس ابداعی استاد ابراهیم قنبری‏مهر به میان آمد و این که جوانی آن را به نام خود تمام کرده و متأسفانه سایت همشهری آنلاین نیز مهر تأییدی بر این ادعای نادرست زده است. بسیار مشتاق شدم پس از آماده‏شدن، بار دیگر سفری به قزوین بروم و صدای این ساز نوپیدا و پر هیبت را بشنوم ولی به نظرم برای به صدا درآوردن آن ناچار خواهد بود به تهران بیاورد. نوازندگان کنترباس خیلی خیلی کمتر از آن هستند که بتوان تصورش را کرد.

 

 

سیف‏الله شکری سخن‏های بسیار در سینه داشت. بر آن شدم روزی دیگر به دیدنش بروم و اگر شد، او را تشویق کنم با همکاری دوستانش، چنگ‏فرش را به صدا درآورند تا من و شما خوانندگان گرامی ببینیم چگونه یک ساز، همزمان صدای سازهای آرشه‏ای، زخمه‏ای و کوبه‏ای را تولید می‏کند. این کنجکاوی بماند برای بعد؛ اگر قسمت یاری کند.

مطالب مرتبط:

نوای چنگ باستان در کرج