موسیقی نوروز

فرهنگ و هویت فرهنگی چگونه در وجود انسان شكل می‌گیرد؟ آیا می‌توان گفت؛ انسان حتی قبل از تولد دارای فرهنگ خاصی است و یا در بدو تولد این مهم بر وی ارزانی می‌شود؟ و بالاخره آیا فرهنگ و هویت فرهنگی از قانون وراثت پیروی می‌كند؟ هر كودكی پس از تولد یك راست به سراغ پستان مادر می‌رود. خوردن و خوابیدن مهمترین فعالیت زندگی اوست و پس از رفع نیازهای مادی، گاهی طلب محبت می‌كند كه با نوازش پدر و مادر به آرامش می‌رسد. این روند تا دو، سه سالگی همین است. از آن به بعد تلاش‌های والدین برای آموزش زبان كم‌كم به بار می‌نشیند و در چهار یا پنج سالگی كودك با زبان مادری به ‌عنوان نخستین و مهمترین مشخصه فرهنگی‌اش آشنا می‌شود. دوران آموزش زبان كودكان به‌طور معمول همراه با آموزش مقولات متفاوتی است كه از فرهنگ خانواده و جامعه‌اش نشأت می‌گیرد. بعضی والدین در این دوره مفاهیم مذهبی و دینی را یاد می‌دهند، بعضی دیگر آداب اجتماعی و خانوادگی‌شان را در اولویت آموزش قرار می‌دهند. عده‌ای سعی می‌كنند كودك را با مقوله‌های هنری آشنا كنند و گروهی نیز آموزش‌های علمی، ورزشی و ... را در دستور كار تربیت كودك قرار می‌دهند. اما كودك ایرانی در سنین پایین، بدون هر گونه مربی، كلاس و سیستم آموزشی با یكی از مهم‌ترین عناصر فرهنگی‌اش آشنا می‌شود و آن نوروز و عید نوروز است. او نمی‌داند كه نوروز چیست و از كجا آمده است؛ مبتكرش كیست و چند سال پیشینه دارد. كودك ایرانی فقط این را می‌داند، نوروز یعنی عید دیدنی، عیدی گرفتن، شادی و پایكوبی و خلاصه مهر و محبت بیشتر. گره خوردن نوروز با شخصیت كودك همراه با نیكی‌ها، خوشی‌ها و محبت‌های فراوان است، لذا تا دم مرگ، نوروز برایش مهربانی را تداعی می‌كند و دل كندن از آن ممكن نیست، حتی اگر ایرانی از سرزمین مادری ‌اش فرسنگ‌ها دور باشد.

جشن عید نوروز دارای آداب خاصی است كه چند روز قبل و چندین روز بعد از تحویل سال نو به اجرا درمی‌آید. تنوع رسوم در این همایش بزرگ، بسیار زیاد است و گاهی مطابق سلیقة افراد در زمان و مكان متفاوت، متنوع‌تر می‌شود. آن چه از ادبیات ایران باستان به جا مانده، نشان می‌دهد مراسم جشن نوروز و تحویل سال نو، در روزگاران كهن همراه با نواختن دف بوده و سرودهای خسروانی دوران ساسانیان به‌طور گروه‌نوازی با این ساز اجرا می‌شده است. برای قوم ایرانی دشوار خواهد بود اگر مراسمی بدون موسیقی برگزار شود، آن هم جشن بزرگی چون عید نوروز.

بنیاد نوروز بر اساس شادی و شادمانی است پس موسیقی‌اش نیز شاد و طرب‌انگیز است و نه هر آهنگ شادی تواند كه در این منزلگه جای گیرد. موسیقی نوروز فقط شادی و پایكوبی نیست بلكه امید به فردا و حس پیشرفت در درونش موج می‌زند و این نغمه بخصوص دارد. در گذشته علاوه بر روستاها و کانون های ایل نشینی، نوعی موسیقی رسمی و حکومتی نیز در شهرهای بزرگ رواج داشت که عموماً توسط نقاره چیان دولتی اجرا می شد. از زمان برقراری امپراطوری صفوی، سنت اجرای موسیقی بر فراز نقاره خانه ها در بزنگاه های سه گانه نماز، جشن های ملی نظیر نوروز، جشن های مذهبی، رویدادهای مهم سیاسی و اجتماعی و رویدادهای طبیعی نظیر گرفتگی ماه و خورشید برقرار بود و تا پایان حکومت قاجاریه ادامه داشت. کم کم با پا گرفتن موزیک نظام بر گرفته از فرهنگ غرب در دوره میانی قاجاریه و همچنین تغییر و تحولات گسترده ایرانیان متجدد، کم کم نقاره خانه ها برچیده شدند و امروزه تنها نقاره خانه بارگاه امام رضا پا برجاست که مهم ترین سند زنده از یک تاریخ موسیقایی است.

در گذشته یکی از وظایف نقاره خانه ها، نواختن نغمه ویژه نوروز بوده است. ما دقیقاً نمی دانیم آن ها چه می نواختند. تنها بر اساس نوشته ها و نقاشی های موجود می دانیم در نقاره خانه ها سازهایی مانند، کوس، نقاره، کرنا و احتمالاً سرنا می نواخته اند. به عبارتی صرفاً از سازهای میدانی استفاده می شد. سازهایی که بدون دستگاه تقویت صدا می توانستند پرده گوش مخاطبانی را در چند کیلومتر آن سوتر بلرزانند. آهنگی که امروزه هنگام لحظه تحویل سال نو از رادیو و تلویزیون ایران پخش می‌شود ممکن است بازمانده ای از همان نغمات باشد که به صورت سینه به سینه تا بدین جا آمده باشد. این نغمه دقیقاً در فضای درآمد چهارگاه از ردیف دستگاهی شكل گرفته است و با آنكه كلامی در بر ندارد، به درستی دمیدن افق سال جدید و نوشدگی را بشارت می‌دهد. سازبندی خاص آهنگ نیز كه با فقط با دو ساز كهن سرنا و دهل همراه است، به نوعی حكایت از دیرینگی نوروز می‌كند. نمونه ای از همین آهنگ که با سرنا و همراهی نقاره شنیده می شود، به نظرم خیلی به گونه های قدیم نزدیک باشد، زیرا دهل در نقاره خانه های دولتی نمی نواختند و همان طور که از نام این مکان پیداست، مهم ترین سازش، نقاره بوده است. برخی پژوهشگران بر یان اعتقادند که اساساً نقاره سازه کوبه ای ترک زبان هاست. شاید این تصور برخاسته از ماهیت نژادی دولت های صفویه، افشاریه و قاجاریه باشد که همگی از ترکان شمال غرب، شمال و شمال شرق ایران بوده اند.

آهنگ نوروزی با اجرای علی اکبر مهدی پور و همراهی نقاره را بشنوید

یكی از سنن فراموش‌شده ایرانیان در جشن عید نوروز، مراسم استقبال از سال جدید در لحظه تحویل سال بود. در این آیین، عده‌ای از مردم و به‌ ویژه جوانان به همراه نوازنده سرنا و دهل قبل از تحویل سال به دروازه شهر و ده خود می‌رفتند و پس از تحویل سال نو سرنا زنان و دهل‌كوبان برمی‌گشتند و به اصطلاح عید را با خود به شهر می‌آوردند. این رسم دیرین بیشتر در مناطق مركزی ایران رایج بوده است ولی اكنون ایرانیان ترجیح می‌دهند مراسم استقبال از نوروز را پای صفحه تلویزیون برگزار كنند! به هر روی همه‌ساله نوروز از راه می‌رسد و قوم ایرانی نه‌ فقط در جغرافیای فعلی ایران بلكه از آسیای میانه گرفته تا آسیای صغیر، شمال هند و پاكستان، اروپا و آمریكا و کشورهای عربی، همگی به استقبال نوروز می‌روند. اگرچه مثل گذشته‌ها نیست، اما با هر كیفیتی كه هست جشن نوروز برگزار می‌شود و سال به سال رونق بیشتری می‌یابد، به‌ خصوص آن كه این آیین با اقبال جهانی روبرو شده و از طرف سازمان ملل متحد روز یكم فروردین به نام روز زمین نامگذاری شده است.

مطالب مرتبط:

نوای سازت رسم جمشید را آذین بود

شکوفه های بادام صدای دهل می دهند