جای خالی بحر طویل در موسیقی امروز

تا چند دهه پیش، شکلی از شعر و ترانه تحت عنوان بحر طویل عموماً در موسیقی عامه پسند ایرانی رواج ملموسی داشت که با دگرگونی سیاسی سال 57 کم کم به فراموشی سپرده شد و تنها بخش کلامی اش جسته گریخته به حیات خود ادامه داد. بحر طویل نوعی شعر فارسی با چاچوب سنتی است که آزادی عمل حیلی زیادی به سراینده می دهد تا مفاهیم مورد نظرش را در حجم دلخواهی از واژه ها بیان کند. این قالب شعری از دوره صفویه شکل گرفت و در ابتدا  جنبه كاملاً رسمی و جدی و محتوایی مذهبی یا عرفانی داشت. ولی از دوره مشروطیت به بعد، رنگ و بوی طنز پیرامون مسائل اجتماعی، سیاسی و گاه عاشقانه به خود گرفت و در نمایش های سیاه بازی هم رخنه کرد. از جمله نمونه ای با مطلع: "سال امسال اگر سال فرنگی، عوضش مردم این ملک عجم، دور ز هر غصه و غم، خرم و سرشاد، کند یاد خدا را" و یا نمونه معروف تری که این گونه آغاز می شود: "برفتم بر در شمس العماره، همون جایی که دلبر خونه داره"

 در سال های اخیر زنده یاد استاد ابوالقاسم حالت برجسته ترین سراینده این گونه اشعار بودند. بخشی از بحر طویل بسیار زیبای "عمو نوروز" وی را در اینجا می خوانید: عده ای نیز از آن پیش كه تحویل شود سال نو، افتند در اندیشه ی سیر و سفر و گردش و خیزند و گریزند ز شهر خود و رو جانب شهر دگر آرند و شتابند به قزوین و به گیلان و به نوشهر و به گرگان و به تبریز و به زنجان و به قوچان و فریمان و به سمنان و به یزد و قم و كاشان و به كرمان و صفاهان و خراسان و بروجرد و لرستان و به تبریز و به نیزیز و به ترشیز و به هر شهر و به هر قریه كه یك هفته در آن جای بمانند و بسی كام برانند و بر آنند كه هم خوش گذرانند و هم آخر برهانند گریبان خود از خرج پذیرایی نوروز و گرفتاری سال نو و بر دوش نگیرند چنین بار گران را .

بحر طویل همانند اشعار کلاسیک ایران، مصرع های مساوی ندارد. مصرع های آن هم دارای قافیه پایانی هستند و هم قافیه میانی. غالباً از تکرار تعداد نامحدوی ركن فعلاتن پدید می آید. در چند سال اخیر با نفوذ گسترده موسیقی رپ در ایران، برخی بر این باورند که بحر طویل، رپ فارسی است! اما پیشینه تاریخی و فرهنگی این گونه ملی و تفاوت های ساختاری زبان فارسی با زبان انگلیسی، چنین تشابه و مقایسه ای را تأیید نمی کند. از نظر ریتم موسیقی نیز، رپ انگلیسی به میزان بندی های دوچهارم وابسته است. در حالی که بحر طویل فارسی منحصراً در ریتم شش هشتم کاملاً ایرانی جاری می شود.

 

حسین تهرانی

 بحر طویل با اجرای حسین تهرانی و  تار جلیل شهناز را گوش کنید

 

گیرایی بحر طویل، ترک زبانان را هم به وجد آورده و نمونه های ترکی-فارسی آن نیز پدید آمده است. یکی از آن ها این گونه آغاز می شود: بارالها سلام، سنه من هر نه تقاضا الیرم، هر نه تمنا الیرم، هر چقدر جیغ می‌کشم، داد می‌زنم، عربده آغاز الیرم، اصلاً بیلمیرم که تو کجایی؟ ایلده خالق مائی و سراغ من بیچاره نیائی! من اگر نیکم اگر بد، تو خودت یاقچی بیلیر سن، که منم نوکرت هستم. بایرام الوبدر، نه مصیبت نه حواسی، نه لباسی نه پلاسی، تو که ارباب جمیع بشری، ویر منه آخر خبری. منه بیر یاقچی جواب ویر.

بحر طویل ظرفیت های جالب توجهی دارد که امروز هم می تواند در خدمت موسیقی ایران باشد. به ویژه آن که این الگوی ملی تا کنون در اشکال طنز و جدی به خوبی توانسته قابلیت های خود را نشان دهد. بنابراین بازگشتی دوباره و البته حساب شده به چنین قالبی از شعر و ترانه می تواند، روح جدیدی به کالبد موسیقی دستگاهی، عامیانه و مذهبی امروز ایران بدمد.

چنانکه پیشتر آمد، بحر طویل در ابتدا صبغه ای مذهی و عرفانی داشت. به همین دلیل نمونه های زیادی پیرامون بزرگان مذهبی و به ویژه حادثه عاشورا سروده شد. از شاخص ترین آن ها می توان به بحر طویلی با عنوان "خطبه حضرت زینب در کوفه" اشاره کرد. بخشی از این بحر طویل را بخوانید: کوفه شهری است پر از فتنه و آشوب و بلا، صحنه ای از کرب و بلا، خلق ز اطراف و ز اکناف روان گشته سوی شهر، گروهی به جگر سوز و گروهی به بصر اشک و گروهی ز خوارج همه خشنود، زخشم احد قادر معبود، همه منتظر عترت پیغمبر اسلام، به کوفه شده اعلام که از جور و جفا و ستم و گردش ایام، رسیدند به آیین اسارت حرم الله به عز و شرف و جاه، به اشک و شرر و آه ستادند و گشودند همه چشم تماشا، که ببینند اسیران شه کرب و بلا را.

متن کامل بحر طویل مذهبی پیرامون خطبه حضرت زینب را در اینجا  و بحر طویل دیگری در شأن قمر بنی هاشم را در اینجا بخوانید