در باره ابراهیم تاتلی سس، ستاره پر فروغ موسیقی ترکیه

ما ایبو نداریم

این نوشته را پیشکش می‌کنم به دوست گرامی و همیشه همراهم در تلاش‌های ‌موسیقایی‌ام، هادی سپهری نوازنده تار، سه‌تار و باقلاما که در آموزشگاه موسیقی دلشدگان کرج، مسئولانه و عاشقانه برای تربیت جویندگان و عاشقان موسیقی ایرانی و غیر ایرانی تلاش می‌کند. تسلط وی به فرهنگ و موسیقی کشور همسایه ترکیه، کمک بزرگی به من کرد تا این نوشته را از آب و گل درآورم. بدون وی، برگردان فارسی ترانه‌های ترکی، تقریباً ناممکن بود. پیوسته برقرار و شادکام باد.

 

 

 

بسیار شرط و شروط می‌خواهد تا ستاره بخت کسی در آسمان تاریک بدرخشد. بر این اساس هر چه توانمند و توانا باشی ولی در سرزمینی پا به جهان خاکی بگذاری که موسیقی گاهی جرم است، گاهی حرام، گاهی حلال، گاهی مکروه است و گاهی بلاتکلیف میان حرام و حلال!! طبیعتاً نباید انتظار داشته باشی، چیزی شوی یا حتی چیزکی! پس بخت آدمی همچون ابراهیم تاتلی متولد شهر شانلی‌اورفا در جنوبی‌ترین مرز ترکیه با عراق در یکم ژانویه سال 1952 میلادی (11 دی ماه 1331 خورشیدی) با این نکته گره می‌خورد که نام سرزمینش یک جغرافیای سیاسی به نام کشور ترکیه است که اگر تنها 40 کیلومتر پایین‌تر یعنی خاک عراق به دنیا می‌آمد، بی‌گمان سرنوشت دیگری داشت و احتمالاً یکی از قربانیان جنگ خونین ایران و عراق می‌شد!

ابراهیم با دو عنوان اصلی، «تاتلی سَس» (یعنی شیرین صدا یا خوش صدا) و «ایبو» در ترکیه شهرت دارد. گاهی نیز به او امپراطور می‌گویند که در حوزه موسیقی و رسانه، چندان بیراه نیست. در این جا خیال ندارم زندگی‌نامه وی را بنگارم که آن کار دیگران است و بسیار کرده‌اند. خیلی خلاصه از کارنامه هنری‌اش گذر می‌کنم که تا کنون دست کم 43 آلبوم با صدای وی در بازار موسیقی ترکیه به فروش رفته است. آلبوم‌هایی که هر کدام شخصیت قابل توجهی دارند و نمی‌توان برخی از آن‌ها را نادیده گرفت. در ده‌ها فیلم به عنوان بازیگر و کارگردان هنرنمایی کرده است که پرداختن بدان‌ها، روی سخن ما نیست. از این هم می گذرم که وی با راه‌اندازی شوهای تلویزیونی به منظور معرفی استعدادهای جوان موسیقی، خدمت بزرگی به فرهنگ کشورش کرده است. رویدادی که در ایران همسنگ آن تلاش‌ها را نداریم.

 

ترانه‌ای عربی با صدای ابراهیم تاتلی سس را بشنوید

 

 این جا آن چه اهمیت دارد، وجه چند بعدی هنر اوست. مردی که از پدری با تبار کُرد و مادری عرب‌زبان در کشوری ترک‌زبان پا به دنیا نهاد و چه نیکو توانست توازنی میان این چندگانگی فرهنگی خویش به وجود آورد. پس کُردی خوانی، عربی خوانی و تُرکی خوانی، برایش گریز ناپذیر بود و شاید یکی از دلایل شهرت فرامنطقه‌ای وی، همین چندگانگی‌اش باشد. به ویژه آن که از نظر توانمندی هنجره (حنجره)، خواننده‌ای به قدرت و قوت او در جهان ترک و عرب، اگر نگوییم نایاب، ولی بسیار کمیاب است.

 

ترانه‌ای کُردی با صدای ابراهیم تاتلی سس را بشنوید

 

 

 

دمیدن ستاره بخت

سال 1979 میلادی (1357 خورشیدی) نخستین آلبوم وی منتشر شد و امروزه پس از سی و اندی سال، صدای پر قدرت او را وقتی در آلبوم 2010 بشنویم و مقایسه کنیم، انگار نه انگار چرخ زمان چرخیده و گویی دست کم 30 سال بی آن که وی پیر شود، همچنان خوانده است. همانندش در جهان اسلام (منظورم منطقه فرهنگی است نه سیاسی) تقریباً دیده نمی‌شود.

به طور طبیعی بخش زیادی از آثار ابراهیم تاتلی با موسیقی نیاکانش گره می‌خورد و سپس در پیچ و تاب فرهنگ رسمی کشورش که ترکی است، به بار می‌نشیند. بدین صورت که بیشتر ملودی‌ها ریشه در فرهنگ کردی و کمی عربی دارند ولی کلام ترکی بر آن‌ها جاری است. چرایش را باید در سیاست جست که سال‌های سال، به فرهنگ‌های غیر ترکی در فلات آناتولی، اهمیت نمی‌داد.

 

از عاشقانه تا اجتماعی

همانند هر خواننده روزگار ما، ابراهیم نیز کارش را با خواندن ترانه‌های عاشقانه با متر و معیارهای جامعه خودش آغاز کرد. روندی که تا امروز بخشی مهمی از آثار وی را تشکیل می‌دهد. این را هم باید در نظر داشت که بازار موسیقی در یک جامعه رقابتی با همین رویکرد می‌چرخد و آهنگسازان و خوانندگان و نوازندگان را گریزی نیست که به آن خو بگیرند. به ویژه آن که ابراهیم یک پایش در سینما و تلویزیون بود و طبیعتا فیلم‌های سرگرم کننده با محور عاشقانه و با چاشنی موسیقی، مشتریان ویژه خود را دارند و بنابراین نمی‌توانست از این بخش غافل شود.

 

 

 

اما ابراهیم تاتلی چه خود خودش را در نظر بگیریم و چه دیگر همکارانی که در پیشبرد کارهایش نقش محوری دارند را زیر ذره‌بین قرار دهیم، خیلی زود متوجه شد (و یا متوجه شدند) که عشق و عاشقی همه ماجرای خوانندگی و هنر او نمی‌تواند باشد پس بی‌درنگ و کاملاً مسئولانه وارد مضامین اجتماعی گردید. موضوعات جهانشمولی چون انسان و انسانیت در آثار وی نمود یافت و جایگاه وی را از یک خواننده میخانه‌ای و به قول خودمان کاباره‌ای بالاتر برد. شاید انتشار آلبوم «انسان‌ها» İnsanlar در سال 1989 میلادی (1368 خورشیدی) مهم‌ترین خیزش وی به چنین سمتی باشد. این رویکرد نرم‌نرم دنبال می‌شود تا در سال 2000 میلادی (1379 خورشیدی) با آلبوم «سلامتی بادا» selam olsun به اوج خود برسد. نخستین آهنگ این آلبوم با عنوان «بِرَس یا محمد؛ برس یا علی» Yetiş ya Muhammed yetiş ya Ali مضمونی نه ملی بلکه جهانی دارد و کلیت بشر زیاده خواه امروز را نشانه گرفته است. این آهنگ زیبا را با برگردان فارسی‌اش بشنوید و لذت ببرید.

 

İnsanı insandan ayırıyorlar

میان انسان‏ها فرق می‏گذارند (اشاره به نژادپرستی)

Bu sizden bu bizden kayırıyorlar

این مال من و این مال تو درست می‌کنند (منظور شهروند درجه یک و دو)

Dört kitap ne diyor anlamıyorlar

پندهای چهار کتاب (انجیل، تورات، قرآن و زبور) را نمی‏فهمند

Ortalık karıştı düzen bozuldu

میانه‌ها قاطی و نظم دنیا به هم خورده است

Yetiş ya Muhammed yetiş ya Ali

به دادمان برس ای محمد به دادمان برس ای علی

Yolumuz düştü Haci Bektaş'a

راه ما، به راهی که حاجی بکتاش* رفت، افتاده است

Kaderde olan gelirmiş başa

آن چه که تقدیر بود به سرمان آمد

Can düşman olmuş kardaş kardaşa

برادر (در تکرار: خواهر) دشمن جان برادر  شده است

Yetiş ya Muhammed yetiş ya Ali

به دادمان برس ای محمد به دادمان برس ای علی

Anaya babaya saygı kalmamış

هیچ احترامی به پدر و مادر نمانده

İnsanlık elinden nasip almamış

انسانیتی باقی نمانده

Her şeyi var ama gözü doymamış

همه چیز دارند اما باز هم چشمشان دنبال ناموس و مال دیگران است

Bi çare insanlar nefsine uymuş

بیچاره آدم‏ها از نفس خود پیروی می‏کنند

Yetiş ya Muhammed yetiş ya Ali

به دادمان برس ای محمد به دادمان برس ای علی

Öyle bir dünya ki kıran kırana

دنیایی شده که سنگ روی سنگ بند نمی‏شود

Düşenin sırtından vuran vurana

زمین‌خورده را نیز هر کس خنجری و لگدی می‏زند

Aşkolsun gerçekten bir dost bulana

آفرین بر کسی که در این اوضاع بتواند یک دوست واقعی بیابد

insanlik yaralı can pazarında

انسانیت زخمی است، در بازاری که جان، خرید و فروش می‌شود

Yetiş ya Muhammed yetiş ya Ali

به دادمان برس ای محمد به دادمان برس ای علی

soz: ali mamarasli, muzik: mehmet aslan

شعر: علی ماماراس‌لی     آهنگ: محمد اصلان

 

 

 

سیاست

ابراهیم بر خلاف «عارف ساق» دیگر هنرمند شهیر ترکیه که دو بار به عنوان نماینده راهی پارلمان شد، هیچگاه وارد سیاست نشد ولی به طور هنرمندانه‌ای با سیاست کشورش همراهی کرد. وقتی کردی‌خوانی در رسانه‌های این کشور محلی از اعراب نداشت، ترکی خواند و چون چرخ زمانه با روی کارآمدن حزب عدالت و توسعه AKP، رویکردی متفاوت در برابر اقوام غیر ترک در پیش گرفت، ایبو در جهت منافع ملی کشورش با سیاستمداران همراهی کرد. ترانه Biz Türküz, biz Kürdüz به معنی «ما تُرکیم، ما کُردیم» تلاش می‌کند چندگانگی قومی و مذهبی را در خدمت یکپارچگی میهنی درآورد. از این نظر کارش به تلاش مشترک محمدرضا لطفی و شهرام ناظری در خوانش یکی از تصانیف میهنی سال 1358 خورشیدی (1979 میلادی) بسیار شباهت دارد. تصنیفی در مایه چهارگاه که در آن بحران جدایی طلبی قومی، کرد و ترک و بلوچ و آذری را به یکپارچگی دعوت می‌کرد.

 

 ترانه «ما تُرکیم، ما کُردیم» با صدای ابرام تاتلی سس را بشنوید

 

Biz Türküz, biz Kürdüz ,Yoktur farkımız

ما ترکیم، ما کردیم، فرقی میان‌مان نیست

Alevi Sünniyiz, olmaz gayrımız

علوی و یا سنی تفاوتی میان ما نیست

Biz Lazız Çerkeziz, nedir farkımız

ما قوم لازیم، شماقوم چِرکِس، فرق میان‌مان چیست؟

Yıllardır söyleriz, budur şarkımız

سال‌هاست می‌گوییم  که این است ترانه ما

**********

Aşılmaz dağları aşar geliriz

کوه‌های غیر قابل گذر را پشت سر می‌گذاریم و می‌آییم

Kırılmaz zincirleri kırar geliriz

زنجیرهای نابریدنی را می‌بریم و می‌آییم

Yeter ki sen bize barışı yaşat

کافیه تو برای‌مان صلح را به ارمغان آوری

Sevgiyle nefreti yıkar geliriz

با عشق، تنفر را سوزانده و می‌آییم

chor

Kavgasız bir dünya kurabiliriz

می‌توانیم دنیایی بدون جنگ و درگیری بسازیم

İnsanı insandan sayabiliriz

می‌توانیم به انسان جایگاه انسانیش را بدهیم

Bu topraklar için can verenleri

برای آنان که به خاطر این خاک جان داده‌اند

El ele birlikte olabiliriz

می توانیم دست در دست هم بدهیم (با صلح و صفا باشیم)

chor

Çocuklar ölmesin, şarkı söylesin

بچه‌ها نمیرند، ترانه‌ بخوانند

Analar bacılar bayram eylesin

مادران و خواهران عید بگیرند

Barış türküleri, ezan sesleri

با نغمه‌های صلح، صدای اذان

Bütün dünya bizi böyle dinlesin

همه دنیا به صدای ما (ترانه های صلح و دوستی) گوش بدهند

chor

 

پیش از این در نگاهی به موسیقی ترکیه چیزکی از ابراهیم نوشتم که وی بیشتر هنرنمایی‌اش را با نوعی از موسیقی پرطرفدار این کشور موسوم به آرابسک Arabesk müzik عرضه می‌کند. گونه‌ای چند فرهنگی با عناصری از موسیقی ترکی و عربی و گاه کردی که گویا از دوره امپراطوری عثمانی بر جای مانده است اما ابراهیم علاوه بر این، به خوانش ترانه‌های بومی میهنش چه کردی، چه ترکی و چه عربی نیز تسط دارد و این را در آثارش نشان داده است. بنابراین او یک خنیاگر بومی نیز به شمار می‌رود که به زیبایی می‌تواند موسیقی خلقی Xalq Müziği یا Halk Müziği را اجرا کند. در عین حال با موسیقی پاپ ترکیه Türk Pop müziği هم مشکلی ندارد و بارها به آن سو نیز رفته است. از این نظر به جرئت می‌توان گفت همانند وی را ما در ایران نداریم که هم به یک موسیقی هنری با ویژگی‌های ملی، چند گونه موسیقی بومی و یک موسیقی کاملاً عامه‌پسند آشنا باشد و اجرا هم بکند نه این که روی یک گونه ایستاده و دیگر گونه‌ها را به نوعی کوچک بشمارد!

 

 

 

شادیانه‌ها

ابراهیم اساساً کارش را با ترانه‌های شاد در میخانه آغاز کرد. پس دلیلی ندارد این گونه موسیقایی را در ادامه مسیرش دنبال نکند. در کشور ما هیچ خواننده‌ای با پشتوانه موسیقی هنری، وارد چنین گودی نمی‌شود و آن را اساساً یک نوع سقوط و پشت پا زدن به ارزش‌های هنری می‌داند ولی ابراهیم بی‌مهابا در کسوت خواننده‌ای مجلسی می‌تواند خودنمایی کند و ترانه‌هایی برای شادی مردم در عروسی‌ها بخواند. ترانه «ای دختران» Kızlar نمونه موفقی از ورود او بدین حوزه است. نکته بارز دیگر در این آهنگ، ساختار آهنگسازی و اجرای آن است که همه عناصر، در خدمت شادی‌آفرینی قرار گرفته‌اند. به عشوه‌های ویولون دقت کنید که چگونه فضای آهنگ را مناسب یک مجلس عروسی می‌کند.

 

ترانه «ای دختران» Kızlar با صدای ابرام تاتلی سس را بشنوید

 

Kızlar el ele verin toydi

ای دختران دست به دست بدهید، عروسی است

Vel vele verin

ولوله بر پا کنید

Şad olsun bahça bağlar

شاد شوند باغچه‌ها و باغ‌ها

Gülü bülbüle verin

گل را به بلبل بدهید

**********

Kızlar hel hele ses

ای دختران با صدای هلهله

Bize verir heves

ما را به هوس می‌اندازید

Gelinle güvey gelsin

داماد به همراه عروس بیاید

Koyak altın kafese

در قفس طلایی بگذارد

***********

Gül açtı bağlar bu gün

گل‌های باغ شکفتند امروز

Yeşillendi dağlar bu gün

کوه ها سبز گشتند امروز

Keyf sefayla kavuştu

از خوشی و لذت پیش آمده

Şenlendi dağlar bu gün

کوه‌ها نیز در شادی غرق‌اند امروز

********

Açılsın bu gün güller

گل‌ها امروز بشکفند

Söylensin hep bülbüller

همه بلبل‌ها بخوانند

Kavuşmak şarksını

ترانه های وصال را

Desin sevdalı diller

به زبان عاشقانه بخوانند

 

جایگاه آواز

در سنت موسیقایی ترکیه، خواندن آواز بدون زمان‌بندی مشخص، همانند کشور ما رایج نیست و به ندرت خواننده‌ای اگر صدای قابل توجهی داشته باشد، یکی دو بیتی با همراهی یک ساز و یا حتی بدون همراهی ساز می‌خواند. در واقع انتشار آلبوم موسیقایی در آن فرهنگ بر مبنای ساخت و تولید است نه متأسفانه پخته‌خواری و به اصطلاح آب بستن به کار که گاهی حتی برای مردم‌فریبی عنوان پر طمرطراق بداهه‌خوانی هم می‌گذارند. در کارنامه ابراهیم تاتلی سس به عنوان خواننده‌ای که از هنجره (حنجره) خدادادی هیچ کم ندارد، آوازهای اندکی می‌شنویم و دلیلش فرهنگ موسیقایی کشور اوست که آواز را در همین حد و اندازه تعریف می‌کند و نه بیشتر. با این وجود وی در هیچ یک از آوازهایش، کم‌فروشی نکرده و چنان پرقدرت به میدان آمده است که گاهی نمی‌توان گفت آوازش بهتر است یا فلان ترانه پر تب و تاب.

 

یکی از آوازهای ناب ابراهیم تاتلی سس فقط با همراهی یک ساز کوبه‌ای را بشنوید

 

یک ترانه با دو برداشت

در پایان، از شما دعوت می‌کنم به ترانه‌ای غم‌انگیز و بسیار اثرگذار از ساخته‌های استاد بی‌بدیل موسیقی ترکیه جناب عارف ساق گوش کنید که ابراهیم تاتلی آن را دو بار خوانده است. بار اول حدود سال‌های 1980 و بار دوم در آلبوم سال 2010 میلادی که از نظر کیفیت اجرا، زمین تا آسمان با هم تفاوت دارند. خیلی جالب است خواننده‌ای ترانه‌ای را 30 سال بعد بازخوانی کند و شنونده بتواند میان دو اجرای وی به قضاوت بنشیند. در اجرای نخست، صدای ابراهیم بسیار جوان است و به اصطلاح کبکش خروس می‌خواند ولی به باور من، خیلی اثرگذار نیست. انگار که مطلبی را برای از سر باز کردن ادا می‌کند اما در اجرای دوم، هم کیفیت ارکستر، هم کیفیت ضبط و از همه مهم‌تر کیفیت خوانش اشعار، بسیار عالی است و به گمانم ابراهیم توانسته مفهوم ترانه را در جایی از جامعه خویش ردیابی کند وگرنه خیلی دشوار است کسی درد نکشیده، بتواند درد دیگری را به این زیبایی بازتاب دهد. این ترانه به نوعی زندگی خصوصی مرا به تصویر می‌کشد. شاید به این دلیل از شنیدن آن خیلی خوشم!

 

ترانه غریب با صدای ابراهیم تاتلی سس اجرای سال 2010 را بشنوید

 

ترانه غریب با صدای ابراهیم تاتلی سس اجرای سال 1980 را بشنوید

 

 Sormayın garibe yol nerden geçer

از غریب نپرسید که راه (مسیر زندگی) از کجا می‌گذرد

Bu garip oturmuş derdinden içer

این غریب نشسته و از درد خویش می‌نوشد

Ne gamı bellidir ne de neşesi

نه غمش آشکار است و نه شادی‌اش

Garibin gönlünden gör neler geçer

ببین در دل این غریب چه‌ها می‌رود

Garip, garip, garip, garip

غریب، غریب، غریب، غریب

İçiyor bu garip ağlıyor bu garip

می‌نوشد این غریب، می‌گرید این غریب

Efkarından birgün ölecek bu garip

از افسردگی‌اش روزی خواهد مرد این غریب

İçiyor bu garip ağlıyor bu garip

می‌نوشد و  می‌گرید این غریب

Köşelerde birgün ölecek bu garip

یک روز در گوشه‌ای خواهد مرد این غریب

************

İçiyor ağlıyor, gülmüyor bu garip

می‌نوشد و می‌گرید، نمی‌خندد این غریب

Akan gözyaşını silmiyor bu garip

اشک جاری چشمانش را پاک نمی‌کند این غریب

Dağılmış saçları, esen rüzgarlardan

از تند باد حوادث زندگیش پریشان شده است

Dünyası kararmış, görmüyor bu garip

دنیایش تیره و تار  شده و نمی‌ببیند (راه آینده را) این غریب

شعر و آهنگ از عارف ساق

 

* حاجی بکتاش زیارتگاهی معتبر در شهری کوچک به نام «نوشهیر» ترکیه است که در ضلع شمال شرقی، 300 کیلومتر با شهر قونیه –آرامگاه مولانا- فاصله دارد و هر ساله پذیرای هزاران تن از پیروان بکتاشیه (علوی‌ها) است. این فیلسوف و عارف قرن 13 میلادی، اصالتاً نیشابوری بود ولی در نیمه عمرش به امپراطوری عثمانی رفت و در همان جا با دختر یکی از بزرگان، پیوند زناشویی بست و پیروان زیادی به گردش حلقه زدند. امروزه، هر کس به زیارت آرامگاه وی برود، در فرهنگ عمومی ترکیه می‌گویند حاجی شده است! همانند کاری که ما در خصوص مکه‌رفتگان خودمان انجام می‌دهیم.

 

 مطالب مرتبط:

 سفرنامه تركیه

آواز کرمانجی از شرق ترکیه