گزارشی از اجرای گروه شمشال در فرهنگسرای نیاوران

رگ خواب موسیقی ما کجاست

لذت بردن از یک برنامه زنده موسیقی ربطی به این ندارد که مخاطب چقدر از موسیقی مورد اجرا چیز می داند. البته اگر بداند، بهتر است ولی تعیین کننده نیست. درک و دریافت موسیقی اساساً با لذت شنوایی همراه است و اگر مجری مربوطه در عمل نتواند حرفش را بزند، حتی اگر صدها تحلیل خوب از آن ارائه شود، به مقصود نمی رسد. کسی که حرفی برای گفتن دارد، معمولاً بدون حاشیه و توضیح اضافه، مخاطب را به وجد می آورد و اجرای اخیر گروه شمشال به سرپرستی حسین حمیدی نمونه ای از این دست بود که به مدت پنج شب از 8 تا 12 آبان ماه در فرهنگسرای نیاوران اجرا شد.

 حمیدی با پژوهش گسترده پیرامون موسیقی مجلسی دوره قاجار موفق شد کنسرت منحصر به فردی را به اجرا درآورد. وی در این برنامه، عناصری را به کار گرفته بود که خود عناصر هیچ یک نو نبودند ولی چیدمان بسیار زیبا، جذابیت خاصی به آن داده بود. انتخاب مجموعه ای از موسیقی رنگارنگ دوره قاجار اعم از آواز، تصنیف، رنگ، ضربی خوانی و غیره به همراه لباس های رنگارنگ قاجاری و همچنین استفاده از الفاظ و اصطلاحات آن دوره، زیبایی کار او را دو چندان کرده بود. گروه شمشال تقریباً در همه قسمت ها، یک نوآوری داشت. حتی ارائه یک قطعه قدیمی با چارچوب مشخص در لفافه ای بدیع همراه می شد و این بود که شنونده در یک برنامه دو ساعته بدون این که خسته شود، گوش به آهنگ هایی می سپرد که اگر با روش معمول ارائه می شدند، یکی از خسته کننده ترین کنسرت ها می توانست باشد. شمشالی ها در نیمه نخست برنامه شان، بدون میکرفون به صحنه می آمدند و این خود در ایجاد فضای غیر مدرن تأثیر به سزایی داشت. این که شنونده صدای ساز و آواز را بدون دستگاه صوتی بشنود، امروزه بیشتر به کیمیا می ماند.

گزیده ای از بخش اول کنسرت دسته شمشال را بشنوید

نقطه قوت حسین حمیدی نزدیک شدن به حقیقت موسیقی ایرانی در دوره قاجار بود. او نیک دریافته بود که در آن زمان، فاصله بین موسیقی به اصطلاح هنری و عامیانه خیلی کمی بود و  در نتیجه با آسودگی توانست قطعاتی را در مجموعه برنامه اش بگنجاند، که غالب موسیقیدانان موسیقی دستگاهی عصر ما، از اجرای آن ابا دارند. استفاده تقریباً کامل از عناصر موسیقی شهری دوره قاجار، به شنونده می فهماند که در آن زمان موسیقی ایرانی خیلی بیشتر از حال حاضر متنوع بوده است. برای مثال علاوه بر آواز، تصنیف و رنگ و چهار مضراب، انواع ضربی خوانی در آن دوره رایج بوده که اینک خیلی کم شنیده می شوند. احیای دسته ضرب گیرها که آمیزه ای از ضربی خوانی و اجرای ریتم های آموزشی تنبک است، به کار گروه شمشال جلوه زیبایی داده بود.

گزیده ای از اجرای رنگ حربی و دسته ضرب گیرها را بشنوید

اعضای گروه شمشال یا به تعبیر دوره قاجار دسته شمشال، عبارتند از: بهرام سارنگ (آوازخوان)، پروین نمازی (آوازخوان)، افسانه جهانگیری (آوازخوان)، نازلی جهانگیری (آوازخوان)، کوهیار بابائیان (تار زن)، پیمان عاشقان (تار زن)، امیر نصرالله (تار زن)، پریسا کاشفی (کمونچه کش)، افشین هاشمی (کمونچه کش و مجلس گردان)، رابعه افتخاری (سه تار شورانگیز یا به قول خودشان شدرغو)، ارژنگ فرامرزی (ضرب گیر)، مرجان بشیری (ضرب گیر)، گلنوش حمیدی (داریه و داریه زنگی) و حسین حمیدی (بالابانچی).

گزیده ای از بخش دوم اجرای دسته شمشال را بشنوید

با وجود اینکه در برگه کنسرت نام همه اعضای دسته شمشال نوشته شده بود و علاوه بر آن، مجلس گردان پیش از اجرای هر بخش، نام هنرمندان را با ترکیبی از الفاظ عهد قاجار مثل خان و خاتون به کار می برد، حسین حمیدی یک بخش معرفی آهنگین هم در برنامه گنجانده بود. چنین پدیده ای گر چه در عصر حاضر تازگی ندارد ولی شیوه حمیدی از نوعی دیگر بود. بخشی از رنگ معروف شهر آشوب دستمایه این کار شده بود.

بخشی از معرفی آهنگین دسته شمشال را بشنوید

معمولاً در پایان کنسرت ها، به تقاضای شنوندگان، قطعه ای اضافه اجرا می شود که به بیز معروف است. این آهنگ در صورتی که تشویق های پی در پی صروت بگیرد، در آخرین وقت ممکن، اجرا می شود. اما شمشالی ها این جا هم نوآوری داشتند. وقتی برنامه تمام شد، همگی به جلو آمدند تا به تشویق کنندگان احترام گذاشته باشند. اما پیش دستی کردند و ناگهان برنامه اضافی خود را با دست زدن و آواز خواندن که تنها دو نوازنده کمانچه همراه شان بود، آغازیدند. قطعه ای زیبا در دستگاه سه گاه که به شیوه زیبایی هم تنظیم شده بود.

بخش پایانی اجرای دسته شمشال را بشنوید

 مطلب مرتبط:

آشتی با موسیقی عامیانه