دامبولی دیمبول در موسیقی ایرانی
جلوه هایی از موسیقی طنز و سرگرمی
دامبولی دیمبول در موسیقی ایرانی
همه ما برای صدها بار واژه هایی مثل خالتوری، قرشمال، مبتذل، کوچه بازاری، پا تنبکی، دامبولی دیمبول، قر کمری و غیره را پسوند واژه موسیقی شنیده ایم. همیشه هم اینجور تلقین کرده اند و یا خود تصور کرده ایم که این نوع موسیقی ها علف هرزه اند و باید با قیچی موسیقی فاخر! هر از گاه، هرس شوند. اما بر خلاف نظر عالمان دینی و گاه فرهیختگان علمی و حتی فرهنگی که ادبیات و فرهنگ عامه را معمولاً دست کم می گیرند، موسیقی عامیانه ایران چه در حوزه شهری و چه بومی آن، نقش درجه اولی در تلطیف روح جامعه و ایجاد نشاط و شادابی دارد و آنچه که معمولاً موجب نگرانی واعظان شرع می شود و از سوی ایشان مورد نکوهش قرار می گیرد، تنها گوشه کوچکی از این نوع موسیقی است که در ادامه به آن هم اشاره خواهد شد.
موسیقی عامه پسند ایرانی خود دارای جلوه های گوناگونی همچون عاشقانه، سیاسی، اجتماعی، تفننی و حتی مذهبی است. اما یکی از مهم ترین و پرکاربردترین جلوه هایش جنبه های طنز و سرگرمی سازی است. همان چیزی که فرنگی ها Entertainment می نامند. خود این بخش در سه گونه مجزا بدین صورت قابل بررسی است:
الف- موسیقی سرگرمی و تنفنن
ب- موسیقی طنز و انتقادی
ج- موسیقی هجو و هزل
الف- بخش بزرگی از موسیقی عامه پسند ایرانی را موسیقی های سرگرم کننده تشکیل می دهند. موسیقی هایی که چه با کلام باشند و چه بی کلام، فقط یک هدف را دنبال می کنند و آن تنفن صرف است. مجری این نوع موسیقی دایره سرگرمی سازی خودش را تا بدانجا پیش می برد که وارد هجو و هزل نشود. در نمونه های باکلام آن، معمولاً از الفاظ رکیک خبری نیست. از این لحاظ می توان چنین موسیقی هایی را به مواد مخدر تشبیه کرد که برای لحظاتی شنونده را از درگیری های ذهنی روزمره دور می کنند. با این تفاوت که تبعات منفی مواد مخدر را ندارند. علاوه بر آن هیچ نوع بدآموزی هم متوجه آنها نیست.
ج- دسته سوم از موسیقی های سرگرم کننده، انواع هزل و هجو اند که در اغلب موارد با فرهنگ رسمی فاصله زیادی دارند و بیشتر محدود به جمع های خصوصی کوچک اند. ترانه های هزل و هجو بیشتر ریتمیک و کمتر ملودیک اند. گاه از الفاظ رکیک بهره می برند و گاه به طور غیر مستقیم و بی آن که واژگان جنسی به کار رود، اشاره هایی به این مقوله می شود. موسیقی هجو ممکن است فرد یا گروهی را مورد نکوهش قرار دهد و یا ممکن است جهت گیری خاصی نداشته باشد و صرفاً مخاطب را با موضوعات غیر عرفی و غیر رسمی سرگرم کند. ادبیات حاکم بر این نوع موسیقی کاملاً غیر رسمی و به اصطلاع غیر بهداشتی است و به خاطر بدآموزی هایش معمولاً در حضور کودکان و نوجوانان اجرا نمی شود. از سویی دیگر به شدت زنانه-مردانه است. چنانکه معمولاً در جمع های خاص زنان یا مردان اجرا می شود و در محیط های مختلط، محلی از اعراب ندارد. مگر اینکه در دوره معاصر چنین شده باشد! از نمونه های معروف می توان به ترانه "عمو سبزی فروس" ویژه محافل زنانه و گاه مردانه اشاره کرد که تمایلات جنسی زنان را به ریتم و کلام می کشاند و ار نمونه های خاص محافل مردانه هم می توان از "سلام علیکم خوب هستی، چرا تو ..." یاد کرد که کارکردی مشابه برای مردان دارد.
در نمونه ای که شنیدید، الفاظ رکیک حضور ندارند و در مقایسه با آثار این دسته از موسیقی سرگرم کننده، کمی بهداشتی تر به نظر می رسد! آنچه از کلام خواننده و گروه همراهی کننده بر می آید، هجو فاحشه ای به پریوش است که شوهر کرده و مشتریان سابقش را در به در!!!
Hooshang Samani