بدرود ای پاسدار قانون
یادی از زنده یاد سیمین آقارضی
بدرود ای پاسدار قانون
قانون یک ساز ایرانی است که پس از اسلام به موسیقی عرب یافت. تا دوره صفویه همچنان در ایران رایج بود ولی بعد از افول امپراطوری ایشان و اشغال ایران توسط افغان ها، بسیاری از جلوه های هنری از جمله ساز قانون به فراموشی سپرده شد. قدیمی ترین سند مربوط به آن در کتاب موسیقی الکبیر فارابی است. این دانشمند و موسیقیدان سرشناس جهان اسلام در قرن چهارم هجری (دهم میلادی) با بررسی عمیق سازهای متداول زمان خود، اسناد ارزشمندی را به یادگار گذاشت.
قانون ساختاری شبیه به یک ذوزنقه قائم الزاویه دارد. تعداد زیادی سیم نایلونی و فلزی به دو سوی جعبه وصل می شوند و در مسیر خود از روی خرک چوبی که بر قطعه کوچکی از پوست حیوان تکیه دارد، عبور می کنند. لرزش های سیم به خرک منتقل می شود و در نتیجه پوست به لرزه در می آید. بر روی صفحه ساز، سوراخ های بزرگی به نام گل وجود دارد که در کیفیت صدای قانون نقش زیادی دارند.
در نقاشی های عمارت چهلستون اصفهانی، یک سند تصویری نوازندگی قانون را ملاحظه می کنیم که در عهد صفویه کشیده اند. پس از آن به مدت 200 سال هیچ ردی از حضور این ساز در موسیقی ایران وجود ندارد. تا اینکه در اوایل قرن 14 خورشیدی (قرن بیستم میلادی) فردی به نام رحیم قانونی و بعد فرزندش جلال قانونی شیرازی متولد 1285 خورشیدی، آن را از کشورهای عربی به موسیقی ایران بازگرداندند. پس از این پدر و پسر، مهدی مفتاح نوازنده نی، ویلون و قره نی، پیرامون قانون به پژوهش پرداخت و آن را به نسل جدید معرفی کرد. در نتیجه نمونه هایی از روی قانون وی در کارگاه سازگری وزارت فرهنگ و هنر آن زمان ساختند و شاگردانی هم تربیت شدند که از میان آنها، دو بانوی نوازنده به نام های سیمین آقارضی و ملیحه سعیدی مشهورترند.
عکس بر گرفته از وبلاگ عطا نویدی
زنده یاد سیمین آقارضی پیش از انقلاب عضو گروه بانوان وزارت فرهنگ و هنر بود و همچنین در کنار هنرمندان بزرگی همانند روح الله خالقی و فرامرز پایور فعالیت می کرد ولی پس از انقلاب، خیلی به چشم نمی آمد. گهگاه ضبطی با اجرای وی صورت می گرفت که بیشتر آن، به همراه فرهاد فخرالدینی در ضبط موسیقی سریال های تلویزیونی بود. علاوه بر این، یک آلبوم تکنوازی قانون هم در اوایل دهه هفتاد خورشیدی روانه بازار موسیقی کرد و با استقبال خیلی خوبی روبرو شد. شیوه نوازندگی اش به طور معمول، کم و بیش متأثر از نوازندگان عرب بود. زیرا این ساز پس از بازگشت دوباره به زادگاهش، پشتوانه موسیقی عرب را با خود به همراه داشت.
نوازندگی قانون توسط سیمین آقارضی را ببینید
پایداری زنده یاد سیمین آقارضی و همچنین سرکار خانم ملیحه سعیدی از این جهت ارزش بیشتری دارد که در زمانه آن ها، پرداختن به سازی مهجوری مانند قانون، بی گمان هزینه هایی در بر داشت. آن ها می بایست آن قدر تلاش می کردند تا در ابتدا این ساز را به جامعه بنمایانند و در صورت توفیق، میوه های زحمت خویش را بچینند. در حالی که ساز پر طرفداری مانند ویولون در آن زمان، خود به خود شناخته شده بود و نوازنده مربوطه اش نیازی نداشت با تلاشی افزون تر، هنرش را بنمایاند. این ساز با وجود آن که در چهل سال اخیر با پشتکاری این دو بانوی هنرمند، به جایگاهی خیلی بالاتر از گذشته رسیده، ولی همچنان در حاشیه موسیقی ایرانی قرار دارد و حتی به اندازه عود شناخته شده نیست. بی گمان نسل پس از سیمین آقارضی، راه ناپیموده بسیاری دارند تا شاید روزگاری ساز قانون، هم سنگ سنتور در گروه نوازی ایرانی بشود.
مطالب مرتبط:
خداحافظی با ساز و سخن استاد پایور
چکامه ای برای نابغه نیشابوری موسیقی ایران پرویز مشکاتیان
آخرین راوی همایون قدیم - در باره استاد علی تجویدی
دیداری با سوز کمانچه استاد بهاری
توپولوف روسی دامن موسیقی ایران را گرفت
Hooshang Samani