آخرین راوی همایون قدیم

در باره استاد علی تجویدی

آخرین راوی همایون قدیم

برای خیلی از آدم ها جاودانه شدن مساوی با كارهای زیاد است. یعنی آنقدر باید در حوزه كاری خویش كار و تالاش بكنند تا نام نیكی از ایشان در اذهان باقی بماند ولی برخی دیگر به طور خداداد از زحمت زیاد معافند و تنها با چند اثر، نامشان در دفتر اذهان نقش می بندد، اگر چه اینگونه افراد معمولا بسیار پركار هم هستند و به صرف چند اثر شاخص خود، هیچگاه بیكار نمی نشینند. استاد علی تجویدی بی گمان یكی از این افراد بود كه همانند خیلی از اساتید موسیقی ایرانی، در گستره وسیعی از موسیقی زحمت كشیدند. از آموزش موسیقی، نوشتن دستور ساز و نوشتن مقاله گرفته تا نوازندگی و آهنگسازی در كارنامه هنری تجویدی به چشم می خورد. اما آنچه كه وی را از سایرین متمایز كرده، وجه آهنگسازی ایشان و به ویژه ساخت چند ترانه و تصنیف ماندگار است كه هر یك از آنها به به منزله شناسنامه تجویدی همراه با شنیدن اثر روبروی چشمان شنونده ظاهر می شود. قدر این مهم وقتی قابل درك است كه ملاحظه  كنیم در زمانه ما انبوهی از آهنگسازان و تنظیم كنندگان ملودی ها ی مختلف، بازار موسیقی را اشباع كرده اند و علی رغم  تعدد آثار ایشان، هیچ یك از آنها چنگی به دل نمی زند و به همین دلیل خلق الله همچنان در حسرت معدود آهنگهای زنده یاد علی تجویدی روز و شب به سر می كنند.

 

 

آتش كاروان یكی از ترانه های ماندگار استاد است كه برای نخستین بار توسط بانو عصمت باقرپور معروف به دلكش خوانده شد و پس از او نیز با تنظیمی دیگر و خواننده ای متفاوت به اجرا درآمد. اجزای این ترانه كه در فواصل دستگاه شور سیر می كند و از ریتم دو چهارم برخوردار است، چنان زیبا به هم تنیده شده كه در طول چند دهه پس از ساختش، به مهر شناسایی استاد تبدیل گردید، همچنانكه زندگی هنری زنده یاد دلكش نیز پس از خواندن این ترانه، روند متفاوتی یافت. شاید تجزیه و تحلیل آهنگهایی مثل آتش كاروان بتواند راز موفقیت و محبوبیت اینگونه آثار را آشکار كند.

استاد تجویدی بر خلاف جریان غالب در بین هنرمندان موسیقی ایرانی كه دوره آفرینش های هنری شان معمولا میان 25 تا 50 سالگی است، در مرز هشتاد سالگی هم بیكار نبود و نمونه اش ساخت تصنیفی در همایون با نام "مناجات شبانه" است كه چند سال پیش توسط اركستر موسیقی ملی به رهبری فرهاد فخرالدینی در حضور خود استاد و با صدای علیرضا قربانی اجرا شد. گردش نغمات تصنیف، دقت در تلفیق اشعار و ترجیع بند زیبای "بخوان خدای را، گره گشای را"  نشان داد كه همچنان دود از كنده بلند می شود و كهولت سن برای تجویدی مفهوم رایج را ندارد.

در میان دستگاه های موسیقی ایرانی، همایون تنها دستگاهی است كه دو شكل متفاوت بیانی دارد. این دو به نام های همایون قدیم و همایون جدید شناخته می شوند. تفاوت آنها البته بیشتر در محدوده درآمد دیده می شود و در گوشه های اوج همایون، تفاوتی بین قدیم و جدید نیست. در این میان آنچه تعجب انگیز می نماید، رواج گسترده همایون جدید در مقایسه با نوع قدیمی آن است و این در حالی است كه هر دو ردیف معتبر میرزا عبدا... و آقا حسینقلی، فواصل همایون قدیم را روایت می كنند. حتی آهنگسازان چهار دهه اخیر، علی رغم آنكه به لحاظ  آموزش در سیطره ردیف میرزاعبدا... بودند، آفرینشهای هنری خود را، در فواصل همایون جدید به انجام رسانده اند. گویی فواصل همایون قدیم فقط برای آموزش به كار می رود و هنگام آهنگسازی، همایون جدید به میدان می آید.

ناگفته پیداست كه تنوع بیان در موسیقی مانه یك ضغف بلكه عین قوت و غناست. به همین دلیل وجود دو شكل متفاوت از آواز همایون به نوعی از گستردگی فواصل ایرانی حكایت می كند. اما اینكه چرا بخشی از آن در دوره ای توسط موسیقیدانان مورد غفلت واقع می شود، بحثی است كه باید جداگانه مورد پژوهش قرار گیرد و آنچه كه در اینجا می توان بدان پرداخت حركت بدیع استاد تجویدی است كه حدود چهار دهه پیش با ساخت تصنیفی در فواصل همایون قدیم، طلسم كم توجهی به بخشی از فرهنگ موسیقی ایرانی را شكست. تصنیف مزبور كه پیش از انقلاب توسط حمیرا خوانده شد، دقیقا بر اساس فواصل ردیف میرزا عبدا... شكل گرفته است. توجه به شكل زیر تا حدی می تواند اهمیت رویكرد به همایون قدیم را تصویر كند كه در زمانه ما به نوعی خلاف جریان شناكردن است.

 

 بر اساس شكل مذكور، تنها تفاوت دو نوع درآمد همایون از نظر فواصل در نت "می" و "می كرن" خلاصه می شود كه البته همین مختصر تفاوت، گردش نغمات آنها را بسیار متفاوت می نماید. وجود نت "می كرن" در همایون قدیم به راحتی اجازه مدگردی به دستگاه سه گاه "می كرن" را می دهد و استاد تجویدی در اثر معروف خود از این ویژگی به درستی استفاده كرده اند. یعنی تصنیف ساخته ایشان در عالب لحظات صدای همایون می دهد ولی به هنگام فرود، برای لحظه ای كوتاه فضای      سه گاه طنین انداز می شود. اما در فواصل همایون جدید چنین امكانی وجود ندارد و در واقع نت  "می بكار" سد راه مدگردی به سه گاه می شود. تجربه استاد تجویدی در استفاده از فواصل همایون قدیم، به همان یك اثر منحصر شد و نه تنها هم نسلان بلكه نسل جستجوگر پس از ایشان هم زحمت طبع آزمایی را به خود ندادند.

 

مطالب مرتبط:

یادی از دکتر داریوش صفوت

 پیر کمانچه نوازی بختیاری-دهکردی

علی آبچوری، نی‌نواز دیگری از خراسان رفت

به بهانه درگذشت غمبار غلامعلی نی‌نواز

در باره زنده یاد علی اکبر مهدی پور دهکردی

یادی از زنده یاد سیمین آقارضی

به یاد خنیاگر روزهای آتش و خون

خداحافظی با ساز و سخن استاد پایور

چکامه ای برای نابغه نیشابوری موسیقی ایران پرویز مشکاتیان

آخرین راوی همایون قدیم - در باره استاد علی تجویدی

دیداری با سوز کمانچه استاد بهاری

توپولوف روسی دامن موسیقی ایران را گرفت

یادی از زنده یاد ولی رحیمی، کمانچه نواز نامی کرمانج

یادی از زنده یاد عطا جنگوک، آهنگساز و نوازنده تار و سه تار