گلبانگ سربلندی از این کمان توان زد

نگاهی به سازهای ابداعی در شهر قزوین

گلبانگ سربلندی از این کمان توان زد

پروژه قزوین گردی من، پایان خوشی داشت. چند ساعتی به حرکت قطار مانده بود و در خیابان سپه (نخستین خیابان ایران) حوالی مسجد جامع کبیر این شهر پرسه می‏زدم که یادم آمد آب‏انبار حکیم یا همان کارگاه ساخت سازهای ابداعی، خیلی نزدیک است. گفتم سری به هنرمند گرامی سیف‏الله شکری بزنم و چه خوش گذشت این دیدار دو ساعته برای هر دوی ما و اینک امیدوارم برای شما خوانندگان گرامی هم خوش بگذرد. پیش از این در باره ساز ابداعی وی با عنوان «فرش» نوشتم که نوعی چنگ بر اساس ساختار فرش ایرانی است. به زودی صدا و تصویر این ساز شگفت‏انگیز و غرورآفرین را به دیدگان‏تان خواهم نشاند.

 

 

به گمانم حدود سال 1374 خورشیدی (1995 میلادی) بود که دفتر یونسکو در تهران، یک کارگاه تخصصی سازهای آسیایی در فرهنگسرای نیاوران برگزار کرد. نشست پایانی این کارگاه در تالار وحدت برگزار شد. آن زمان از محمدرضا درویشی خواسته بودند، برنامه ویژه‏ای برای نشست پایانی آماده کند که وی با همکاری چند تن از دانشجویان موسیقی تلاش کرده بود با استفاده از نقاشی‏های کهن، نمونه بازسازی شده‏ای از ساز نفیر به نمایش بگذارد. هر چه بود، تلاشی سخت برای شناساندن این ساز کهن به نظر آمد که فقط دو نت می‏توانست داشته باشد و البته موسیقی تولیدی‏اش شباهتی به صداهای زمانه ما نداشت اما این بار در کارگاه زیرزمینی آب‏انبار حکیم قزوین، با نفیر متفاوتی روبرو شدم. سازی که سوراخ‏کاری شده بود و قادر بود ملودی بنوازد. بهتر است خودتان این صدای غریب و در عین حال آشنا را ببینید و بشنوید. انگار قرن‏ها از زمانه خویش دور شده‏ایم. نفیر ساخت آقای شکری از یک سَری چوبی برای تولید صدای نخستین و در ادامه از یک شاخ بز کوهی برای تقویت صدا بهره می‏برد و مکانیزم تولید صدا دقیقاً همانند ترومپت است. این شیوه تولید صدا پیش از اختراع ترومپت در خود ساز نفیر بوده است و حتی در یک ساز محلی بختیاری به نام نی رمزی نیز دقیقاً از این شیوه بهره می‏برند.

 

نفیرنوازی سیف‏الله شکری را ببینید و بشنوید

 

 نی سه کاره

ابداع دیگر آقای شکری، ساخت یکی نی سه کاره بود. ما در ایران سه نمونه نی داریم که بدون قمیش صدا می‏دهند: الف: نی لبی همانند شمشمال کردی و لَه لِه‏وا مازندارنی، ب: نی دندانی همانند نمونه‏های شهری و همچنین ترکمنی، ج: نی رمزی که منحصراً در کوه‏های زاگرس میانی در دستان عشایر بختیاری صدا می‏دهد. هر کدام از این سه نمونه، ساز مخصوص خود را دارند و چنین نیست که با یک ساز بتوان به هر سه شیوه نواخت. آقای شکری سازی ساخته‏اند که هم به صورت لبی، هم دندانی و هم به صورت رمزی یا در واقع به شیوه ترومپت نوازی صدا می‏دهد. طبیعی است در هر سه حالت، شما سه رنگ صدای متفاوت می‏شنوید ولی نکته فنی و مهم‏اش این است که در هر سه شیوه، کوک ثابتی دارید و چه بسا یک نوازنده ماهر در هنگام اجرا بتواند هوش از سر شنوندگان برباید. متأسفانه به دلیل ذوق‏زدگی‏ام، یادم رفت از این یکی فیلم بگیرم. باشد برای بعد.

  

 نی تکی یا زله

 

خوشبختانه همه ایرانیان با ساز نی‏انبان آشنایند و به همین ترتیب نسبت به نی جفتی نیز بیگانه نیستند. گونه دیگری از این خانواده نی نکی نام دارد که هم در بوشهر می‏توان یافت و هم در کردستان. در فرهنگ کردی به آن زله Zaleh می‏گویند و دوزله، شکل جفتی آن است. مشکل سازهای نامبرده، وحشی بودن‏شان است که تنها در همان فرهنگ قابل استفاده‏اند و هنگام همنشینی با سازهای شهری، مشکل سازند. آقای شکری توانسته یک نی تکی محاسبه و طراحی کند که با ساز و کار موسیقی شهری، خوب بخواند. وقتی می‏نواخت دقیقاً فواصل جفت و جور موسیقی دستگاهی به گوش می‏رسید و من یادم آمد چهار سال پیش هنگام ضبط آلبوم مرحمت با ساز نی‏جفتی محسن شریفیان در استودیو چقدر اذیت شدیم. چون آن ساز برای فرهنگ بومی بوشهر طراخی شده بود و قرار نبود در موسیقی دستگاهی جواب بدهد. خلاصه با زور نرم‏افزار کمی راست و ریس کردیم تا شد.

 

 نوازندگی نی تکی یا زله توسط سیف‏الله شکری را ببینید و بشنوید

 

 نی هفت‏بند ولی نه سوراخه

 

اگر نی‏نواز باشید و یا ساز نی را خوب بشناسید، متوجه خواهید شد که این نی عجیب و غریب هم داستان خودش را دارد. همه نی‏های موسیقی دستگاهی شش سوراخه‏اند و همواره به صورت شش انگشتی نواخته می‏شوند. در واقع نی هفت‏بند معروف، فقط شش سوراخ دارد اما این ساز ابداعی آقای شکری، با نه سوراخ (هشت تا رو و یکی زیر) که به صورت نه انگشتی نواخته می‏شود، گویا قرار است نقش جالبی در آینده موسیقی ایران بازی کند. این ساز می‏تواند همه صداهای تولیدی‏اش را به صورت خش‏دار و یا صاف بیرون بدهد، بی آن که میان صداها اتفاقی از جنس تغییر سونوریته رخ بدهد. برای مثال نوازنده می‏تواند همه صدهای تقریباً دو هنگام را خش‏دار و یا صاف بنوازد. چیزی که در نی معمولی یا ممکن نیست و یا اگر هست، کار هر کسی نیست.

 

همه صداهای نی با رنگ صوتی خش‏دار توسط سیف‏الله شکری را ببینید و بشنوید

 همه صداهای نی با رنگ صوتی صاف توسط سیف‏الله شکری را ببینید و بشنوید

 

 نکته دیگر در خصوص این نی ابداعی، امکان نواختن فواصل کروماتیک است. البته هنرمند گرامی بهزاد فروهری در یکی از آلبوم‏های تکنوازی خویش با همان نی معمولی چنین کرده‏اند ولی خب، همه که فروهری نیستند و نمی‏توانند چنین کنند اما این ساز به نوازندگان معمولی هم چنین امکانی را می‏دهد که به سادگی کروماتیک نوازی کنند. در ضمن آنان که بخواهند در گروه‏نوازی تنبور، حتماً از نی بهره ببرند و برخی مقام‏های خاص نظیر سحری را بنوازند، این نی می‏تواند با تنبور همراهی کند ولی کار با سایر نی‏ها بسیار سخت می‏شود.

آقای شکری در پایان، مثال جالبی را نواخت که همیشه آهنگسازان و همچنین نوازندگان این ساز با آن دست به گریبان بوده‏اند. در نی معمولی، اگر درآمد سه‏گاه را در صداهای بم بنوازید، بخش مخالفش حتماً در اوج می‏افتد و برعکس. یعنی شما نمی‏توانید در همان محدوه صوتی، گوشه مخالف را بنوازید. در نتیجه نوازندگان نی، همیشه از بم به اوج می‏روند تا مخالف بنوازند. اینک نی ابداعی آقای شکری، مخالف را دقیقاً در همان جایی می‏نوازد که درآمد شه‏گاه را شنیده‏اید. بهتر است خودتان ببینید و بشنوید.

 درآمد سه‏گاه و گوشه مخالف آن را در یک منطقه صوتی ببینید و بشنوید

 

علاقه‏مندان اگر پرسشی دارند، می‏توانند با ایمیل آقای شکری [e-mail] در میان بگذارند.

 

 مطالب مرتبط:

چنگ‏فرش قزوین

بمنای، ساز نوی ایرانی

از نی رمزی به نی باس

تلاشی دیگر برای احیای چنگ باستان

نگاهی به پوئم سمفونی خرمشهر و حلبچه ساخته هوشنگ کامکار

معرفی آلبوم سرمست با صدای مظفر شفیعی

صداهای پاک و پالوده

نوای یک خواننده گمنام

جلوه ای از سه تار نوازی نوین

معرفی آلبوم کمانچه‌نوازی حسام اینانلو

کمانچه و تجربه های نوین

برگی دیگر بر دفتر تکنوازی های کمانچه