کوبستانی در میان آهن و دود

نگاهی به سازهای ابداعی شهر اراک

کوبستانی در میان آهن و دود

کم نیستند روستاهای خوش اقبالی که در قرن اخیر به دلایل ویژه اقتصادی و یا سیاسی و اجتماعی، طوق شهری به گردن آویختند. آبادان، اراک، اهواز، کرج، شهرکرد و یاسوج از این دسته‏اند. از این میان یکی به دلایل افزون‏تری شانس بیشتری داشت که علاوه بر صاحب شدن کارخانه‏های سنگین فلزی و شیمیایی، به تأسیسات اتمی هم مزین شد. اراک، امروزه خیلی به صنعتی بودنش می‏نازد، در حالی که آدمیان به عنوان موجودات زنده و صاحب شعور در این موج صنعتی شدن، به چشم نیامدند و اینک در بیخ گوش آپارتمان‏های مسکونی، شرکت‏های آلاینده بسیاری به دودافزایی مشغولند. در این ملغمه آهن و دود، انسان‏هایی نیز نفس می‏کشند که دستی بر هنر دارند تا یکی از مهم‏ترین تفاوت‏های انسان و حیوان بیشتر به چشم آید. آدم‏هایی که اگر در هر جامعه‏ای نباشند، تمدن‏های شهری به یک گاوداری صنعتی، شباهت بیشتری پیدا می‏کنند.

سید احسان طیبی اراک

سید احسان طیبی به همراه یک دستیار نیمه حرفه‏ای، مرکزی پرجنب و جوش در زادگاهش ایجاد کرده و بیشتر سازهای کوبه‏ای ایران و جهان را تولید می‏کند. دایره فعالیتش از تولید سازهای معمول گذشته و متناسب با نیازهای هنرجویان دست به ابداعاتی نیز زده است. طراحی و ساخت یک ضرب زورخانه با شکلی بسیار متفاوت، از این جمله است. این ساز که شباهتی به پیکره ماهی دارد، به هنرجویان ریزاندام و از جمله خانم‏ها امکان می‏دهد، به راحتی بر آن سوار شوند و بدون تحمل وزن سنگین یک ضرب زورخانه، به نواختنش بپردازند. ضرب زورخانه به دلیل قطر زیاد و سنگین بودنش، برای همه هنرجویان قابل استفاده نیست و چه بسا یک نوجوان علاقه‏مند حتی نتواند آن را بلند کند.

سید احسان طیبی اراک

نواختن ضرب زورخانه ابداعی توسط سید احسان طیبی را ببینید

ساز غیر ایرانی spring drums که نام طوفان بر آن نهاده‏اند، در سال‏های اخیر وارد برخی گروه‏های موسیقی نوگرا شده است. معمولاً صدای افکتیو از آن می‏گیرند ولی احسان طیبی کارهای دیگری هم بلد است، به ویژه آن که تغییراتی نیز در ساختمانش ایجاد کرده است.

سید احسان طیبی اراک

طوفان نوازی سید احسان طیبی را ببینید

ساز زنبورک به طور مشخص در میان هموطنان ترکمن رواج دارد. وقتی نوجوان بودم، نمونه‏های زیادی از آن در بساط خنزرپنزری‏ها بود که امروزه دیگر نمی‏بینم. زنبورک همچنین در آسیای میانه به عنوان یک ساز در موسیقی کاربرد دارد. احسان طیبی چون نمی‏توانسته با دهانش این ساز را بنوازد، به فکر افتاده تا چیزی بسازد جایگزین آن که البته کارکردهای افزون‏تری هم داشته باشد. در نتیجه این زنبورک ابداعی بدون این که در دهان قرار بگیرد، همان صدای زنبورک دهانی را تولید می‏کند و چیزکی هم بیشتر.

زنبورک‏نوازی سید احسان طیبی را ببینید

ساخت دمام کوکی، پیش از این در اروپا توسط مجید کرمی دنبال شد و نمونه‏های خوبی با استفاده از تیوپ هوا، ساخته شد که به راحتی کوک پوست را کم و زیاد می‏کند. احسان طیبی اما به شیوه خودش وارد گود شده و دمام کوکی راحت‏تر و ارزان‏تری ساخته است. نه تیوپ می‏خواهد و نه تلمبه هوا. در فیلم ببینید کوک را به چه آسانی عوض می‏کند.

نواختن دمام کوکی شماره یک توسط احسان طیبی را ببینید

در نمونه دیگری وی، با باریک ساختن کمر دمام، این امکان را پدید آورده تا هنگام نواختن، نوازنده بتواند ویبراسیون روی پوست ایجاد کند. همانند فشار خرک تار بر روی پوست و غیره.

نواختن دمام کوکی شماره دو توسط احسان طیبی را ببینید

از همه جالب‏تر، ساخت یک دایره کاملاً من‏درآوردی است که هیچ شباهتی به دایره ندارد ولی عجیب صدای دایره‏های مختلف نواحی ایران را تولید می‏کند. دوست گرامی کیوان پهلوان که چندین آلبوم دایره‏نوازی نواحی سرتاسر ایران را توسط موسسه آوای باربد انتشار داده است، بی‏گمان از دیدن این دایره نادایره تعجب خواهد کرد! مهم نیست شما خراسانی هستید یا آذری یا بختیاری. متناسب با عادت موسیقایی فرهنگ خود می‏توانید طناب‏های این ساز ابداعی را شل و سفت کنید و صدای همان دایره‏ای را بشنوید که نیاکان‏تان شنیده‏اند. طیبی، نام این ساز را دلنواز گذاشته که البته یک نام شاعرانه است و مشخصه‏ای از عملکرد آن را بازتاب نمی‏دهد.

نواختن دایره ابداعی با نام دلنواز توسط احسان طیبی را ببینید

این هم سازی شبیه دهلک در کرمان، سیستان و بلوچستان خودمان که در فرهنگ هندی مردانگا Merdanga نام دارد. طیبی نیز آن را دقیقاً بر اساسا مردانگای هندی ساخته و معتقد است علی‏رغم شباهتش به دهلک ایرانی، صدای خاصی دارد که تنها در جغرافیای هندوستان قابل بررسی است.

سید احسان طیبی اراک