گشتی در زیارتگاه‏های زرتشتیان استان یزد

مقصود تویی؛ کعبه و بتخانه بهانه

برای ما که به صورت ناخواسته شیعه دوازده امامی به جهان پر آشوب کنونی گام نهاده‏ایم، طبیعتاً دیدن آرامگاه و بارگاهی چون امام و امامزاده تازگی ندارد. به ویژه آن که چندی پیش دو تن از نمایندگان مجلس کشورمان دادشان درآمد که نزدیک به 9000 امامزاده قلابی و بدون سند در سی و چند سال اخیر برآمده‏اند! در عوض دیدن یک معبد بودایی، کلیسا، کنیسه و یا زیارتگاه زرتشتی حال و هوای دیگری دارد. نه این که تغییر دین بدهیم بلکه ببینیم پیروان دیگر ادیان چگونه با خدای خود حال می‏کنند!

از این میان خود من تا کنون سعادت دیدار معبد بودایی نداشتم و ساختمان کنیسه را یک بار در اصفهان و یک بار هم در استانبول از دور دیدم. یعنی امکانی برای ورود نبود. اما این خوشبختی را داشتم که کلیسای زنده همانند کلیسای مرکزی ارامنه تهران در بلوار کریم‏خان زند، کلیسای مرکزی مسیحیان روسی در شهر تاشکند و کلیسیای غیره زنده یعنی آن‏هایی که به صورت موزه در آمده‏اند همانند دو کلیسای وانک و بیت‏اللحم در اصفهان را ببینم. خوشبختانه چندی پیش توفیق دیدار از چند زیارتگاه زرتشتی در استان یزد نصیبم شد. 

نمایی از زیارتگاه پیر نارکی

نخستین زیارتگاهی که به دیدنش رفتیم، پیر نارکی Naraki واقع در جنوب شهر یزد، شهرستان مهریز بود. وقتی در جاده مهریز-تفت برانیم تابلوی زیارتگاه خودنمایی می‏کند که حدود سه تا چهار کیلومتر به سمت دامنه کوه باید رفت. آن گاه نمای این زیارتگاه با دروازه بسته خویش خودنمایی می‏کند. یعنی این که امروز نباید می‏آمدیم. بعداً پرسیدم گفتند متولی آن، روزهای آخر هفته می‏آید. خلاصه دروازه را دور زدیم و وارد فضای آرام و دل‏انگیزی شدیم که خالی از هر آدمیزاده‏ای بود جز خودمان. حقیقتش چون آدم آشنا نبود، چیز دندانگیری دستگیرمان نشد.

نمای دور از پیر چَک‏چَک

آتشدان پیر چَک‏چَک که به نشانه دوازده ماه سال دوازده برگ گل همانند نیلوفر دارد

چندی پس از آن گذرمان به زیارتگاه دیگری در شمال شهرستان اردکان افتاد که پیر سبز و یا پیر چَک‏چَک خوانده می‏شد. وجود رشید رشیدی متولی زیارتگاه، خیلی مفید بود تا از چند و چون این مکان مقدس زرتشتی برای‏مان بگوید. پیش از این، تصور من این بود که یک زیارتگاه زرتشتی، بنایی همچون مسجد و کلیسا و کنیسه است که صرفاً برای نیایش ساخته می‏شود ولی حکایت به گونه دیگری بود. در این جا  ناچارم خیلی خلاصه بنگارم که بر اساس نوشته‏های تاریخ زرتشتی، یزدگرد سوم هنگام یورش اعراب به کاخ مدائن (چند کیلومتری بغداد کنونی) همسرش کتایون، دو پسرش هرمزان و اردشیر و چهار دخترش شهربانو، پارس‏بانو، مهربانو و نیک‏بانو را به یزد آورد تا در امان باشند. خودش راه مرو یا ماری در پیش گرفت و به دست آسیابانی کشته شد و چون خبرش به یزد رسید، هر یک از فرزندان تصمیم گرفتند از هم جدا شوند. هرمزان و شهربانو به دست اعراب اسیر می‏شوند اما سایر فرزندان هر یک به گوشه‏ای می‏گریزند. نیک‏بانو به همراه ندیمه‏اش بانو هریشت Herisht به سوی اردکان رو می‏آروند و در آن جا از هم جدا می‏شوند. نیک‏بانو در دامنه کوه چَک‏چَک ناپدید می‏شود که اینک همان مکان به زیارتگاه تبدیل شده است. بانو هریشت هم چند کیلومتر آنسوتر با فرزندی در بغل به کوه دیگری پناه می‏برد که امروزه زیارتگاه پیر هریشت نام دارد. واژه «پیر» که در فرهنگ ایرانی-اسلامی به شیخ و مراد گفته می‏شود در فرهنگ زرتشتی معنای دیگری دارد و گمان می‏کنم برابر با واژه «حضرت» برای مسلمانان باشد.

سه شعله نمادین زیارتگاه پیر چَک‏چَک به نشانه پندار نیک، گفتار نیک و کردار نیک

نمای دشت و کوهستان از درون زیارتگاه پیر چَک‏چَک

بر من آشکار گشت زیارتگاه زرتشتی نه دقیقاً همانند امامزاده، آرامگاه یک فرد است و نه دقیقاً به مسجد و کلیسا می‏ماند. شاید تلفیقی از این دو باشد. به عبارتی محل ناپدید شدن شاهزادگان ساسانی، هم اینک کارکرد یک مسجد یا کلیسا پیدا کرده‏اند. این را از آن رو می‏نویسم که در زیاتگاه زرتشتی همانند امامزاده‏ها، سنگ مزاری دیده نمی‏شود و کل بنا صرفاً یک یادمان است. گر چه در زیارتگاه پیر هریشت، اتاقک شیشه‏ای به اندازه یک تابوت بر دور یک قطعه سنگ طبیعی کوه ساخته بودند که نمی‏توان گفت منظورشان سنگ مزار است.

نمای دور زیارتگاه پیر هریشت  Herisht

نمای نزدیک از گنبدهای زیارتگاه پیر هریشت  

بهرام شیرمردی متولی زیارتگاه پیر هریشت در حال رتق و فتق شعله‏های نمادین سه‏گانه

وجه مشترک همه زیارتگاه‏های زرتشتی، سه شعله کوچک آتش است که به باور ایشان هیچ گاه نباید خاموش گردند و به همین دلیل متولی زیارتگاه همیشه مواظب است تا روغن آفتابگردان (همین روغن مایع خوراکی هم قبول است) تمام نشود. زیارت کنندگان زرتشتی نیز هنگام ورود به این مکان معمولاً روغن نذری می‏آورند. متولی می‏گفت تاریخ گذشته هم باشد ایرادی ندارد. این سه شعله کوچک هر یک نماینده یکی از اصول دین زرتشت هستند که متأسفانه در زندگی مسلمانان امروزی هیچ جایگاهی ندارند. پندار نیک، گفتار نیک و کردار نیک. این که نوشتم جایگاهی در زندگی مسلمانان امروزی ندارند، تعارف نیست. هم پندار خرابی داریم، هم گفتار و هم کردار.

چیزی شبیه سنگ مزار در زیارتگاه پیر هریشت که واقعاً سنگ مزار نیست و تخته سنگ طبیعی کوهستان است که تنها دورش اتاقک شیشه‏ای ساخته‏اند.

زیارتگاه پیر نارکی: هشدار به برخی هموطنان

این هم دقت نظر همان هموطنان

مطالب مرتبط:

گشتی در روستای فهرج – استان یزد

گشتی در ویرانه‏های زمین‏لرزه طبس

جنگل شادی

سفر به روستای کهن کندوان در آذربایجان شرقی

دژ الموت؛ پیوند طبیعت و تاریخ

کول فرح؛ یادگار تمدن زاگرس‏نشینان

شهر اولین‏های ایران

دیده‏بان تنگه هرمز

قشم؛ مروارید خلیج فارس

کیش؛ نگین خلیج فارس

شهری بر فراز تپه‏ها

شوشتر نگو، بمبئی

 آسیای میانه در یک نگاه

زن در آسیای میانه

میراث شووینیسم روسی

زبان فارسی در آسیای میانه

 سفرنامه ترکمنستان

سفرنامه ازبکستان

سفرنامه قزاقستان