گشتی در روستای یاسه چای؛ استان چهارمحال و بختیاری

خانه‏هایی که دروازه ندارند

این بار می‏خواهم از روستایی در 40 کیلومتری شمال زادگاهم سامان بنویسم که به نظرم در همه ایران تک و تنها باشد. روستایی به نام یاسه چای Yase Chay با معماری ویژه‏ای  که دارد، امروزه از سوی سازمان میراث فرهنگی استان چهارمحال و بختیاری به عنوان قطب گردشگری ثبت شده و اجازه ساخت و ساز در بافت کهن آن داده نمی‏شود. وقتی از بالا به روستا بنگرید، همه بام‏ها به هم راه دارند. یعنی اگر بر بام یکی از خانه‏ها بروید، می‏توانید به همه بام‏ها دسترسی داشته باشید. نکته دیگر این که از نمای بالا، هیچ گذرگاه و کوچه‏ای دیده نمی‏شود. انگار همه خانه‏ها در واقع یکی هستند.

مجموعه روستاهایی که از چشمه دیمه (سرچشمه زاینده‏رود) تا فلاورجان اصفهان در کنار رودخانه شکل گرفته‏اند، یک پازل سه فرهنگی را تشکیل می‏دهند. تقریباً یک سوم طول 350 کیلومتری رودخانه تا اصفهان، در اختیار لرزبانان است و مابقی مسیر میان ترک‏زبانان و پارسی‏زبانان تقسیم می‏شود. گاهی این سوی رودخانه ترک و آنسویش فارس و چند روستا بالاتر لر هستند. مردمان روستای مورد سخن ما، ترک زبانند. نام روستا نیز گواهی می‏دهد که ساکنان نخستینش ترک‏زبان بوده‏اند. «یاسه» در زبان ترکی یعنی پهن و گسترده و «چای» به معنی رودخانه است که در مجموع یاسه چای یعنی جایی که رودخانه در بستر خود پهن می‏شود و جریان آب به آرامش می‏رسد.

بافت کهن این روستا که به همت مدیران محلی از هر گونه تغییری به دور مانده، در واقع دژ مانند است. بدین معنی که دو یا سه دروازه ورودی بیشتر ندارد. کوچه به مفهوم روستاهای دیگر نیست. هر چه هست راهروهای باریک و عموماً سرپوشیده‏ای است که همه خانه‏ها را به هم وصل می‏کند. دلیل این گونه معماری، ناامنی‏های دوران گذشته بوده که راهزنان و غارتگران به روستاها یورش می‏بردند و چون روستائیان ارتشی برای مقابله نداشتند، با چنین تمهیداتی تلاش می‏کردند از جان و مال خود نگهداری کنند. در و دروازه به مفهوم روستاهای دیگر نیست. این یعنی امنیت صددرصدی روستا، یعنی قرار نیست اهالی آن برای در امان ماندن از گزند یکدیگر، فکری بکنند! وقتی از دروازه اصلی روستا وارد شدی، انگار به همه خانه‏ها رفته‏ای. گر چه به ندرت می‏توان دروازه‏های نوین آهنی را دید که نشان از بی اعتمادی نسل کنونی دارد.

با این اوصاف، غریبه‏ها اجازه نداشتند وارد روستا بشوند مگر آن که مهمان کسی بوده باشند اما امروزه بافت کهن روستا، نگاه متفاوتی به روزگار دارد. کم نیستند گردشگرانی که درون این خانه‏ها و دالان‏ها گشت می‏زنند و خوشبختانه سیمای ایشان برای روستائیان عادی است. آنان کم‏کم می‏آموزند در کنار درآمد‏های سنتی خویش، به درآمد گردشگری نیز بیندیشند. اتفاق نیکویی که برای اهالی کندوان در جنوب تبریز رخ داده است.

اینجا، جایی است که زاینده‏رود، زیبایی خود را به رخ رهگذران و گردشگران می‏کشد. از سرچشمه خود تا اصفهان صدها بار پیچ می‏خورد و چنین جلوه‏گری.

کشاورزی و دامداری مهم‏ترین تکیه‏گاه درآمدی مردم روستاست که از آن میان سه محصول بادام، گردو و هلو، بیشترین پول را به جی ایشان می‏ریزد. اساساً اقتصاد کشاورزی روستاها و شهرهای پیرامون زاینده‏رود تا نزدیکی نجف‏آباد اصفهان متکی بر این سه محصول است. گردش مالی چند صد میلیارد تومانی منطقه یاد شده، عملاً روستائیان را در زمره مردمان ثروتمند ایران قرار داده است گر چه بر حسب عادت سنتی خویش، زندگی پر زرق و برقی ندارند.

 کسی نمی‏تواند آرامش او را بستاند، نه شل و سفت شدن نرخ سکه و دلار و نه ابزار مردم‏آزاری چون خودروهای سبک و سنگین.

 خاطرم نیست یک یا دو سال بعد، دوباره و کاملاً تصادفی در قاب دوربینم جای گرفت. انگار غم نان، حالا حالاها دست بردار نیست.

نمایی از  درون همان خانه‏هایی که بام تا بام یکی هستند

 مطالب مرتبط:

بر خشت‏های کهن و به یاد کرسی مادربزرگ

گشتی در زیارتگاه‏های زرتشتیان استان یزد

گشتی در روستای فهرج – استان یزد

گشتی در ویرانه‏های زمین‏لرزه طبس

جنگل شادی

سفر به روستای کهن کندوان در آذربایجان شرقی

دژ الموت؛ پیوند طبیعت و تاریخ

کول فرح؛ یادگار تمدن زاگرس‏نشینان

شهر اولین‏های ایران

دیده‏بان تنگه هرمز

قشم؛ مروارید خلیج فارس

کیش؛ نگین خلیج فارس

شهری بر فراز تپه‏ها

شوشتر نگو، بمبئی

 آسیای میانه در یک نگاه

زن در آسیای میانه

میراث شووینیسم روسی

زبان فارسی در آسیای میانه

 سفرنامه ترکمنستان

سفرنامه ازبکستان

سفرنامه قزاقستان