جلوه‌ای از سنج باستان

جلوه‌ای از سنج باستان

مردمان سواحل شمالی خلیج فارس و مشخصاً بندرنشینان بوشهر، موسیقی بسیار رنگارنگی دارند كه نمونه‌اش را در هیچ جای ایران سراغ نداریم. غنای ملودیك و ریتمیك موسیقی این منطقه آن قدر بالاست كه با توجه به جمعیت خیلی كم استان بوشهر، چنین به نظر می‌رسد كه بوشهری‌ها گویا بیش از دیگر ایرانیان سهمی از موسیقی دارند! دلیل این گوناگونی و قوت موسیقایی را به درستی می‌توان در موقعیت جغرافیایی بندر بوشهر جست‌وجو كرد كه تا پیش از راه‌اندازی خط آهن سراسری خرمشهر-بندر تركمن، برای چند صد سال مهم‌ترین بندر ایران بود. در نتیجه آدم‌های زیادی از ملیت‌ها و اقوام گوناگون جهان به این منطقه در آمد و شد بودند و طبیعتاً فرهنگ موسیقی منطقه را دستخوش تغییرات گسترده‌ای كرده‌اند.

یكی از نمودهای موسیقی پر رنگ بوشهر، گونه مذهبی آن است كه در دو شكل سازی و آوازی شنیده می‌شود. مهم‌ترین جلوه‌گاه موسیقی مذهبی بوشهر در مناسبت عزاداری ماه محرم و روز رحلت پیامبر اسلام (ص) است كه هم به صورت میدان جریان دارد و هم در فضاهای سربسته‌ای همچون مسجد و حسنیه اجرا می‌شود. از نمونه‌های سازی موسیقی مذهبی بوشهر می‌توان به همنوازی سنج و دمام اشاره كرد. ساز دمام با شكل‌های گوناگون علاوه بر بوشهر در بخش بزرگی از جنوب ایران رواج دارد و صرفاً ساز عزاداری نیست اما سنج فقط كاربرد آیینی-مذهبی دارد.

از نظر تقسیمات فنی سازهای جهان، سنج از دسته سازهای کوبه‌ای خود صداست. یعنی واسطه‌ای مانند پوست ندارد. دو قطعه فلز همانند بشقاب از جنس آهن و تقریباً به اندازه كف دست، توسط نوازنده بر هم کوبیده می‌شوند. در گذشته‌های دور، آن را از مفرغ می‌ساختند. یک جفت سنج باستان متعلق به هزاره نخست پیش از میلاد مسیح در منطقه باستانی زیویه واقع در استان کردستان پیدا شده است که هم اینک در موزه ایران باستان (نزدیك میدان توپخانه) نگهداری می‌شود.

سنج باستان متعلق به هزاره نخست پیش از میلاد (موزه ایران باستان)

سنج باستان متعلق به هزاره نخست پیش از میلاد (موزه ایران باستان)

سنج در حال حاضر فقط در موسیقی‌های آیینی کاربرد دارد و استفاده دیگری از آن نمی‌شود. چنین به نظر می‌رسد که در عهد باستان نیز دارای چنین کارکردی بوده باشد. گر چه آیین‌های عزاداری مردمان منطقه بوشهر در سالگرد شهادت امام حسین (ع) –امام سوم شیعیان- همواره با سنج و دمام همراه است ولی امروزه فقط منحصر به بوشهر نیست. شهر نفتی آبادان كه پیشینه‌ای نزدیك به یك قرن دارد، به دلیل نزدیك بودن به بوشهرو همچنین وجود برخی اشتراكات فرهنگی از جمله گویش زبان، به شدت زیر نفوذ فرهنگی موسیقی بوشهر قرار گرفته و از ده‌ها سال پیش، آیین سنج و دمام در این شهر نیز رونق یافته است. پس از حمله عراق علیه ایران در آخرین روز تابستان 1359 خورشیدی (1980 میلادی)، آبادان به یك شهر جنگ‌زده تبدیل شد و عموم ساكنانش به شهرهای دیگر مهاجرت كردند. در نتیجه این آیین هم اینك در استان‌هایی كه مهاجرین جنگی اقامت كردند و ماندگار شدند، هر ساله در روز عاشورا برگزار می‌شود.

سنج همواره در کنار دمام نواخته می‌شود