موسیقی اسلامی در جمهوری اسلامی
نقدی صدباره بر موسیقی مذهبی معاصر
موسیقی اسلامی در جمهوری اسلامی
این مطلب را چند سال پیش همزمان با سیامین سالگرد انقلاب اسلامی در ایران نوشتم. اینك كه دوباره میخوانم، كهنگی در آن نمیبینم. شاید خوانندگان ناخوانده اینك بهرهای ببرند.
موسیقی مذهبی، یک اصطلاح خیلی کلی است. چون فوری به ذهن متبادر میشود کدام مذهب؟ در نتیجه عبارت هایی مانند موسیقی کلیسایی، کنیسه ای، بودایی، اسلامی و غیره معنی دقیقتری مییابند. تازه خود موسیقی اسلامی هم صدها اما و اگر دارد. یک میلیارد و چند صد میلیون نفر واژه مسلمانی را یدک میکشند و هر چند میلیون نفرشان از نژاد و فرهنگی متفاوت هستند. خروجی کار چه می شود، خدا می داند. پس ترکیب موسیقی اسلامی هم چندان گویا نیست. زیرا میپرسند کدام اسلامی؟ حرف، حرف حسابی است و بنابراین توضیح دقیقتر میخواهد. در نتیجه ناچاریم بگوییم موسیقی اسلامی از نوع جمهوری اسلامی و البته در ایران، نه افغانستان، سودان و یا پاکستان. چون آنجا هم جمهوری اسلامی است! بگذریم ...
********
خیلی جالب و در عین حال تأسف بار است که یک نظام حکومتی از نوع ایدئولوژیک، در آستانه سیامین سال تأسیس خود توانمندیهایی همچون ساخت انواع جنگنده و موشک و پرتاب ماهواره و سد و نیروگاه و غیره را پیدا می کند ولی در برخی حوزهها که اتفاقاً انتظار بیشتری بود، ناکام مینماید. از منظر بیرونی کسی توقع ندارد یک نظام اسلامی لزوماً با فناوریهای نوین هستهای و غیر هستهای خود را بنمایاند. اما انتظار این که بتواند برخی جلوههای اسلامی بودن خود را در حوزههای مختلف از جمله فرهنگ و هنر به نمایش بگذارد، کاملاً منطقی است. به همین دلیل یک ایرانی که نه، بلکه یک خارجی فضول و یا پژوهشگر اگر به این جا بیاید و بخواهد تحقیق کند که این نظام سر تا پا اسلامی در این سی سال اخیر چه نوع موسیقی مخصوص تولید کرده که اولاً از قبل نبوده و ثانیاً ایرانی بوده و ثالثاً اسلامی است، هر چه بیشتر بجوید، کمتر مییابد! آن چه از صداهای موزون و ناموزون سه دهه اخیر به نام مذهب، پرده گوش مذهبیون و لامذهبیون را لرزانده، معجونی از توجهها، بذل توجهها و عدم توجههای مدیران تصمیم ساز کشور و همچنین برخی واعظان و طلایه داران دین اسلام در لباس روحانیت است. این سناریوی نانوشته، نیم نوشته و یا پیش نوشته در سه پرده به کارگردانی دسته جمعی متولیان امور فرهنگی و مذهبی و همچنین تودههای شریف ملت ایران جامه عمل به خود پوشیده است.
پرده اول: به بهانه این که ما انقلاب کردیم و باید همه چیزمان انقلابی و اسلامی باشد، موسیقی مذهبی در قالب سنتی خود، مورد تهاجم قرار گرفت و کمکم الگوهای جدید اسلامی و انقلابی رشد و نمو کرد. در ابتدا این نمونههای جدید، از عناصر سنتی به مقدار خیلی زیادی بهره میبردند و فاصله کمی با ارزش های موسیقایی این دیار داشتند. فقط کمی اسانس انقلابی به آنها اضافه شده بود و در کل نوید اتفاقات ناگوار را نمیداد. کم کم با تثبیت انقلاب، روز به روز گونههای عجیب و غریب و البته با لطف و عنایت مستقیم رادیو و تلویزیون پا گرفت و صداها و نواهای ابی و اندی و دیگر دوستان رانده شده، با لباسی آغشته به انواع واژههای حسن و حسین و زهرا و غیره سر برآورد. مداحان جدید در یک رویکرد کاملاً انقلابی! رودرروی خنیاگران سنتی موسیقی مذهبی که زبانی بسیار رسمی داشتند، ایستادند و به طرفة العینی با امام حسن و امام حسین پسر خاله از آب درآمدند. واژه ها و ترکیباتی مانند علی جون و حسین جون و زهرا جون، گر چه در آغاز با گوش های سنتی مردم بیگانگی می کرد ولی با تزریق مداوم مداحان انقلابی و حمایت های بی دریغ اصحاب قدرت، در گوش مردم لانه کرد. در این رویکرد، دیالوگ های کودکانه ای برای ائمه و معصومین ساخته و پرداخته شد تا احتمالاً کودکان ما هم با زبان جدید مذهبی بتوانند ارادتی بنمایند و سعادتی ببرند! و این شد مسابقه ای بین مداحان امروزی صرفاً برای تقرب بیشتر و شاید هم درآمد بیشتر!!
پرده دوم: موسیقی مذهبی ایران که از دیر باز به طور خودجوش بوجود آمده و طی نسلهای متمادی از سینهای به سینه دیگر منتقل شده بود، در شرایط جدید، از آن جا که حرف انقلابی در خورجینش نداشت، با درگذشت هر یک از راویان و مجریانش روز به روز کم فروغ تر شد. زیبایی شناسی این نوع موسیقی هم بی آن که مورد توجه قرار گیرد، نفر به نفر زیر خاک رفت و کمتر کسی به این فکر افتاد که چگونه میشود بر این ستونهای کهن، بنایی نو بنا نهاد. مردم نیز که ظاهراً خسته شده بودند و دنبال شیوهها و جلوههای جدید و بکری می گشتند تا با موسیقی اسلامی مد روز به اصطلاح حال کنند، توجه نداشتند که چه فاجعهای ممکن است رخ بدهد. شرایطی پیش آمد که هر حرکت متصل و منسوب به امام و شهید و کربلا و خدا و پیغمبر ممدوح می نمود. در نتیجه عدهای برای عقب نماندن از تکنولوژی روز، واژه زیبای حسین*را تکنوباران کردند و در جلف ترین حالت ممکن عبارت "حسین حسین" عزاداران سنتی، به "سین سین سین سین" (seyn seyn seyn seyn) عزداران تکنولوژیست تبدیل شد و متأسفانه از هیچ گشت ارشادی بانگ مرغی بر نخاست که ای آقا اگر خودتان مسخره اید، چرا امام حسین را مسخره میکنید؟
پرده سوم: وقتی زعمای قوم پس از دو دهه و خوردهای انقلابی گری در حوزه موسیقی مذهبی و اسلامی دیدند که آش دهن سوزی حاصل نشد و چیزهای نویافته اصلاً در شأن نظام و کشور نیست، همتی کردند تا خاطره فراموش نشدنی حضرت باخ در موسیقی کلیسایی، برای گوش های اسلامی هم تکرار شود و این شد که نهضت سمفونی سازی به کوشش برخی موسیقیدانان برجسته و دیرجسته** و همکاری کوتولههایی تحت عنوان مدیر موسیقی و هنری و آیینی و غیره شکل گرفت. اما از آن جا که هاضمه مذهبیون خیلی توان جذب این آشهای جدید را نداشت، پس از چند سال، رگبار سمفونی*** فروکش کرد و باخ در موسیقی کلیسایی تکرار نشد! یا به عبارتی برای دین اسلام از نوع جمهوری اسلامی، باخی پیدا نشد.
********
تصمیم سازان فرهنگی و هنری کشور و همچنین هنرمندان و مجریان مربوطه در سی سال اخیر، یا دیندارانی بودند که از هنر کم می دانستند، یا هنرمندانی بودند که از دین کم اطلاع بودند و یا رشته کار دست کسانی بود که از هیچ چیز، هیچ نمی دانستند و اصولاً چیزی از موسیقی و بیان زیبا به گوششان نخورده بود. با همه اینها تا چند ماه دیگر در بهمن ماه 1387 نظام حکومتی جمهوی اسلامی ایران به پیشواز سیامین سال تأسیس خود می رود و بر اساس سنت گرامیداشت دهگانی که با جشن های مفصل و همراه با نمایش بیلان کارهای آن چنانی صورت میگیرد، بی گمان دست اندرکاران حوزههای مختلف مدیریت کشور، با دستانی پر و یا نیمه پر به استقبال سیامین سالگرد انقلاب اسلامی خواهند رفت. در این میان البته سبد موسیقی مذهبی نظام جمهوری اسلامی خالیترین است که خوشبختانه یا متأسفانه کسی پاسخگوی آن نیست، همچنان که تا کنون نبوده است.
* حسین در زبان عربی به معنی زیباست
** دیرجسته به فتح جیم و همینطور ضم جیم خوانده شود. هر دو مدل درست است. Jasteh یا Josteh
*** تعبیر رگبار سمفونی از موسیقیدان گرامی محمد رضا درویشی است که چندی پیش در بزرگداشت علیرضا مشایخی در تالار وحدت بر زبان جاری کرد
مطالب مرتبط:
یاد ایامی که نوای مذهبی هم داشتیم
صد سال مناجات با موسیقی ایرانی
یکه تاز مناجات خوانی در رادیو ایران
نگاهی به موسیقی حاكم بر فضای مذهبی شهرهای بزرگ
موسیقی اسلامی در جمهوری اسلامی
گریزی به مقام راست در آوازهای مذهبی
مجموعه ای از مناجات های سید جواد ذبیحی
Hooshang Samani