گشتی در میان رشته کوه‏های البرز

دژ الموت؛ پیوند طبیعت و تاریخ

سفر به کمین‏گاه رازآلود حسن صبّاح، سال‏ها در دهنم لانه کرده بود و تنها یک بهانه لازم بود تا این رویا عملی شود. دوست خوبم مهندس صمدی از اهالی صنعت و معدن، گفت به دیدن این اثر منحصر به فرد علاقه‏مند است و هر آن آماده حرکت. غروب چهارشنبه پس از چرخی مفصل در پایگاه‏های هواشناسی خودی و بیگانه، بر من آشکار شد که روز پنج‏شنبه 31 فروردین در آن منطقه هوا کاملاً آفتابی است و به قول معروف جون می‏ده واسه عکاسی! دو تا ایمیل و یک تلفن و در نهایت هماهنگی کامل با همسفر گرامی تا بامدادان پیش از آن که اهالی تهران از تخت‏خواب برخیرند، خود را در عوارضی آزادراه  کرج یافتیم. از پل روبری ایستگاه متروی تهران تا خود مقصد درست 230 کیلومتر است و اگر دقیق‏تر بگویم، سیصد متر هم بیشتر.

عکس هوایی از دژ با کمک حضرت گوگل

نمای دژ بر کوه جدا افتاده؛ از سمت جنوب

 نام دژ الموت با نام حسن صبّاح چنان به هم پیچیده است که نمی‏توان یکی را بر دیگری برتری داد. مردی که در ری قدم به دنیا گذاشت و همان جا به کیش اسماعیلی درآمد. بسیار دانش‏آموخته و هوشمند و مدیری توانا در سازماندهی افراد بود. تا ۳۵ سالگی در دستگاه حکومتی سلجوقیان کار دولتی داشت. پس از آن مجموعه سفرهایی به دمشق، قاهره، اصفهان، یزد، کرمان، تبرستان، ری و قزوین داشت و در تصمیم گرفت بر حکومت مرکزی بشورد. وی به جای تصرف شهرها، دژهای کوهستانی برای کانون مبارزات خویش انتخاب کرد. ابتدا دژ الموت قزوین و در گام دوم با همدست کردن مردم روستاهای منطقه الموت، دژهای دیگری را به دست آورد. حسن صباح 35 سال در دژ الموت زیست. پیروانش او را «سیدنا» می‏خواندند. وی چهارشنبه سوم خرداد سال513 خورشیدی (بیست و سوم ماه مه ۱۱۳۴ میلادی) در سن نود سالگی درگذشت.

 نمای دژ بر کوه جدا افتاده؛ از سمت شمال چونان شتری خوابیده می‏ماند

کدام حیوان چهارپایی می‏تواند از این دیوار بالا برود؟

دژ الموت تلفیقی از هنر انسان و طبیعت است. نیمچه کوهی که از کوه‏های بزرگ جدا افتاده و سه طرف آن با شیب بسیار تندی به زمین می‏رسد. از این سه جهت، هیچ حیوان چهارپایی نمی‏تواند بالا برود چه رسد به انسان. ارتفاع تقریباً یکصد متری آن، کم از آسمان‏خراش‏های امروزی نیست. تنها راه بالا رفتن، ضلع شمالی است که چندان آسان هم نیست و با توجه به ساخت‏ و سازهای اسماعیلیان، فقط افراد ورزیده می‏توانستند از آن بالا بروند. امروزه این بخش توسط سازمان میراث فرهنگی پله‏گذاری شده تا بازدیدکنندگان به راحتی بتوانند به گردش در بالای دژ بپردازند.

پست دیدبانی دژ که همه منطقه جنوبی را زیر نظر داشته است

در دوران صفوی، از این دژ به عنوان تبعیدگاه مخالفان سیاسی استفاده می‏شد. در دوران قاجار به دلیل گنج‏یابی سودجویان، آسیب زیادی به آن رسید و همچنین از مصالحش برای ساخت و ساز املاک و روستای مجاور استفاده شد. در دوره 170 ساله حضور اسماعیلیان، دژ حسن صبّاح دست کم سه دوره ساخت و ساز عمده را پشت سر گذاشته است. بخش‏هایی از مسجد و مولاسرا پس از کاوش‏های باستان‏شناسی میراث فرهنگی، هم اینک از دل خاک بیرون آمده که نشان دهنده جلوه‏هایی از معماری دوره سلجوقی هستند.

یکی از آب‏انبارهای دژ که احتمالاً با آب باران پر می‏شده است

بخشی از بنای مسجد که به تازگی از دل خاک بیرون آورده‏اند

درسال 636 خورشیدی (1257 میلادی) هنگام زمامداری رکن‏الدین خورشاه آخرین فرمانروای اسماعیلیان، دژ الموت به دست هلاکوخان مغول افتاد. وی دستور داد تا این دژ باشکوه که نزدیک به دو قرن مراکز قدرت فرمانروایان عرب و ترک را به لرزه درمی‏آورد، با خاک یکسان کنند.

و اتاقکی بسیار کوچک در حدود شش متر مربع بر فراز دژ که به صورت دستکند از آن زمان باقی مانده و امروزه با ابتکار میراث فرهنگی استان قزوین به چایخانه‏ای جذاب و دوست داشتنی تبدیل شده است. پیش از این هم نوشتم شعور و معرفت مدیران فرهنگی استان قزوین گویا بیشتر از سایر استان‏هاست. درون شهر قزوین نیز یک آب‏انبار قدیمی در اختیار جوانی پرشور قرار داده بودند تا به ساخت و بازسازی سازهای کهن ایران بپردازد. این جا هم یک بانوی میانسال روستایی که شوهرش را از دست داده بود، اجازه داشت تا یک چایخانه سرکوهی برپا کند و در کنارش به فروش محصولات خشکبار روستای گازورخان نیز مشغول شود. هم بازدیدکنندگان از این چایخانه بهره می‏گیرند و هم یک خانواده نیازمند همراه با عزت نفس، درآمد مختصری پیدا می‏کند.

دریاچه اُوان Ovan

هنگام بازگشت از دژ الموت به دیدن دریاچه زیبای اُوان در دامنه کوه خشچال و در میان چهار روستای اَوان، وَربُن، زَواردشت و زرآباد رفتیم. این دریاچه آب شیرین در ارتفاع 1800 متری از سطح دریا واقع شده است. طول آن در طویل‌ترین قسمت 325 متر و عرض آن 275 متر و عمیق‌ترین بخش، حدود شش متر که در جنوب شرقی آن واقع شده است. در تابستان این دریاچه محل ماهیگیری، آب تنی و قایق سواری و در پاییز، مأمن پرندگان مهاجر مانند قو، غاز، مرغابی و در زمستان با توجه به سردی هوا و یخ زدن سطح آن، قابلیت اسکی دارد. دریاچه اُوان با حضور نماینده سازمان ملل و برافراشتن پرچم سازمان ملل و پرچم ایران رسماً به ‌عنوان قطب گردشگری جهان اعلام شده است.

روستای گازرخان Gazor khan

درست پای دژ حسن صبّاح، روستای زیبای گازرخان خودنمایی می‏کند. هم زیباست و هم تمیز. گویا ساکنانش هنوز سوسیس و کالباس و نوشابه را مزمزه نکرده‏اند یا اگر کرده‏اند خوش‏شان نیامده. بطری نوشابه و قوطی کنسرو دیده نمی‏شود و اگر جایی بود، نیک بدانید جماعت شهری با خود آورده‏اند. باغات گیلاس، انگار ماکت کوچکی از بشهت موعود است.

در مسیر جنوب به شمال، این پیرزن روستایی که از چیدن سیرکوهی بازمی‏گشت را سوار کردیم. چقدر مهربان و با معرفت! مقداری از دسترج وی را مهندس صمدی به قیمتی بالاتر خرید و هر  دو خشنود از این معامله، بدرود گفتند.

به جای ده‏ها خوراکی مسموم و شیمیایی خورده شهر، این جا فقط دوغ، نان، کره و پنیر محلی می‏فروشند. آب زرشک طبیعی هم روش. خیلی خوشمزه و قیمتی مناسب. انواع خشکبار همانند گیلاس  و آلو و آلبالو به همچنین. گیاهان معطر و خوشمزه مانند پونه، سیر کوهی و چندتای دیگه که اوسّای گیاهشناسی می‏خواست تا یادداشت برداری کنه.

 و عقابی که در همین نزدیکی است

حاشیه‏های سفر

قابل توجه فمینسیت‏های پیر و جوان. به قول معروف زن هم زن‏های قدیم که پیاده دنبال شوهراشون می‏رفتند.

خیلی پیشتر از کارخانه لندرور انگلیسی که اقدام به ساخت خودرو کمک‏دار یا دو گاردونه بکنه، استفاده از دنده کمکی در این جا مرسوم بوده.

 اگر به خدا و قیامت باور دارید؛ بدانید که پس از هر سربالایی، یک سرپایینی هست.

مطالب مرتبط: