سفرنامه ماوراءالنهر – بخش چهارم

آسیای میانه در یک نگاه

ایرانیان قدیم سرزمین‏های میان دو رودخانه دجله و فرات را بین‏النهرین و با همین ذهنیت، سرزمین‏های محصور در میان دو رود جیحون یا آموی (در گویش تاجیکی آمودریا) و رودخانه سیر (تاجیکی؛ سیردریا) را فرارود می‏گفتند که با غلبه فرهنگ عربی پس از اسلام، این نام به ماوراءالنهر تغییر یافت. سرزمین یادشده در دوران هخامنشی جزو ساتراپی سُغدی بوده است. ساتراپ به معنی استان یا ایالت امروزی است. جالب این که در دستگاه راست‏پنجگاه از موسیقی ایرانی گوشه‏ای به نام ماوراءالنهر وجود دارد. با همین ذهنیت‏ها بود که من راه سفرم را تا حد ممکن با جغرافیای ماوراءالنهر قدیم یکی کردم. هر چند اگر برخی محدودیت‏ها نبود، می‏بایستی حتماً سری به شهر خیوه (خوارزم قدیم) می‏زدم که بماند برای بعد. امروزه منطقه بزرگ ماوراءالنهر در رسانه‏ها به عنوان آسیای میانه و یا آسیای مرکزی شناخته می‎شود. در زبان ترکی می‏گویند اُرتَه آسیا و انگلیسی هم که می‏شود Central Asia.

مسیر سفر من به آسیای میانه

خوراک

سبزی‏های مخصوص در شهر دوشنبه

تغذیه در آسیای میانه تلفیقی از سه فرهنگ ایل‏نشینی ترک‏زبانان، شهرنشینی پارسی‏زبانان و مدرنیسم روسی است. به همین دلیل در نخستین نگاه، هر سه شیوه تغذیه به روشنی خودنمایی می‏کند. وفور گوشت ارزان از یک طرف و عادت غذایی مردمان بیابانگرد و کوچرو به مصرف زیاد آن، به طور طبیعی فراوانی خوراک‏هایی مانند کباب ششلیک و شوربا (شبیه دیزی خودمان) را دامن زده است. در ازبکستان هر کیلو گوشت گوسفند با استخوان حدود 6500 تومان و در تاجیکستان کمی ارزان‏تر حدود 5000 تا 5500 تومان است. در نتیجه کباب خوردن اساساً همانند ایران امری اعیانی محسوب نمی‏شود و تقریباً همه شهروندان هفته‎ای چند بار می‏توانند نوش جان کنند. گر چه اگر کباب نخورند، به شکل‏های مختلف از مقادیر زیادی گوشت بهره‏مندند که شوربا نمونه‏ای از آن است. یک کاسه شوربا با حدود 250 گرم گوشت خالص و مقداری سیب زمینی و سبزی‏های معطر به همراه یک تکه نان در ترکمنستان فقط 1500 تومان تمام می‏شود.

خوراک گندم پخته- شهر عشق‏آباد

کوفته بخارا

مصرف گندم پخته به عنوان یک مکمل غذایی در همه آسیای میانه رواج دارد چنان که هواپیمایی تاجیک ایر نیز مسافرانش را به خوردن آن مهمان می‏کند. ترکیب غریبی از گوشت، برنج و ماکارونی به صورت مایعی سفت، یکی دیگر از خوراک‏های مشترک ایشان است. لوله‏کباب، همان کباب کوبیده خودمان است که با استفاده از گوشت چرخ‏کرده و پیاز و ادویه و سبزی معطر تهیه می‏شود. اهالی ترکمنستان می‏گویند این خوراک روسی است و من در یک رستوران روسی شهر ماری امتحانش کردم که از نظر طعم و مزه، یک سر و گردن با کوبیده‏های ایران بالاتر می‏زد و خیلی ارزان، دو سیخ بزرگ آن به همراه نان و سالادی مرکب از خلال پیاز (گاهی پیازچه) و سبزی معطر فقط دو هزارتومان!

مصرف قارچ نیز در آسیای میانه بالاست به ویژه آن که دشت‏های پهن و پر باران‏شان این امکان را فراهم آورده تا بدون داشتن صنعت پرورش قارچ، معده‏هایشان را مهمان قارچ‏های وحشی بکنند. سالادهای خوشمزه این دیار که به نظرم سلیقه روسی را به نمایش می‏گذارند، عموماً از قارچ-ترشی درست می‏شوند. اگر در هر جای این منطقه از خوراکی خوش‏تان نیاید، منوی رنگارنگ سالادهای روسی، به تنهایی پاسخگوی نیاز بدن‏تان خواهد بود.

مشروبات الکلی

تأثیر فرهنگ روسی بر شیوه زندگی مردمان آسیای میانه در اموری همچون خوردن مشروبات الکلی و آمیزش‏های جنسی نیز مشهود است. در حالی که تقریباً همه 60 میلیون جمعیت ساکن در این جغرافیای بزرگ مسلمان هستند ولی در خصوص مصرف الکل سخت‏گیری‏های امارات متحده عربی و ترکیه را ندارند. مغازه مشروب فروشی همانند ترکیه دیده نمی‏شود. در عوض نزدیک به صددرصد سوپرمارکت‏ها انواع آبجو، وودکا و شراب را با قیمت‏هایی بسیار پایین‏تر از سایر کشورها عرضه می‏کنند. هیچگونه محدودیتی در خرید و فروش و جابجایی الکل وجود ندارد. البته مصرف آن عموماً در رستوران‏ها، بارها و مناطق توریستی و تفریحی است و به ندرت می‏توان سرکشیدن بطری آبجو در کنار خیابان را دید.

جاده و مسافرت

شما در هر جای ایران که باشید، به فاصله نیم تا یک ساعت می‏توانید خود را به جاده‏ای برسانید که اگر دو بانده هم نباشد، دست کم آسفالت تر و تمیزی دارد. حال اگر در آسیای میانه دنبال چنین جاده‏ای باشید، پنج کیلومتر هم پیدا نمی‏کنید. سرتاسر این سرزمین پهناور با همان جاده‏های باریک و عموماً پر دست‏اندازی که از زمان شوروی پیشین بر جای مانده، به هم وصل می‏شود. گویا صاحبان این کشورها پس از استقلال انگیزه چندانی برای توسعه جاده‏هایشان پیدا نکردند. تنها در تاجیکستان چند جاده نو توسط ایران و چین ساخته‏اند که علت آن قطع دسترسی دو شهر دوشنبه و خجند پس از جدایی از شوروی است زیرا در آن زمان راه خجند از طریق خاک ازبکستان امروزی بوده و اینک ناچار شده‏اند راه جدیدی از دل کوهستان‏های سخت گذر بگذرانند.

 جاده‏ای به سوی بخارا

در عوض این کاستی‏ها، خط آهن سراسری شوروی پیشین به عنوان مهم‏ترین ثروت بر جای مانده از حاکمیت روس‏ها، خیلی خوب در آمد و شد مردمان این منطقه ایفای نقش می‏کند. همه شهرهای مهم از عشق‏آباد و ماری و ترکمن‏آباد و داش‏هوز در ترکمنستان گرفته تا بخارا، سمرقند و تاشکند در ازبکستان و شیکمنت، تاراز، آستانه و آلماتی در قزاقستان، بیشکک در قرقیزستان و دوشنبه و خجند در تاجیکستان با این خط آهن به یکدیگر راه دارند. در ضمن همه این شهرها به شهرهای بزرگ روسیه نظیر نوروسبورگ، کازان، مسکو و سن‏پطرزبورگ وصل شده‏اند.

خط آهن ماری در ترکمنستان 

با آن که بیشتر مردمان این منطقه توان مالی برای مسافرت هوایی ندارد ولی زیرساخت مربوطه از زمان شوروی بر جای مانده و تقریباً همه شهرهای بالای یکصد هزار نفر صاحب فرودگاه‏اند. در مقایسه با ایران، هواپیماهای بهتری دارند ولی نمونه‏های بر جای مانده از دوران پیشین بسیار فرسوده‏اند. مهم‏ترین فرودگاه این منطقه در شهر تاشکند با 3 میلیون جمعیت قرار دارد که تقریباً حلقه اتصال آسیای میانه به جهان است. رابطه هوایی این کشورها با ایران بسیار ضعیف است. دوشنبه پایتخت تاجیکستان با چهار پرواز هفتگی به تهران و مشهد، بیشترین ارتباط هوایی را با کشورمان دارد و تاشکند با هفته‏ای یک پرواز به تهران، کمترین را. شهرهای‏ عشق‏آباد، بیشکک و آستانه به عنوان پایتخت‏های ترکمنستان، قرقیزستان و قزقستان هیچ پروازی به تهران ندارند. تنها شهر آلماتی با دو پرواز هفتگی ماهان به تهران وصل شده است.

حکومت

هر پنج کشور منطقه دارای حکومتی از نوع جمهوری هستند و رئیس جمهور به عنوان بالاترین مقام، هم نقش اجرایی دارد و هم نقش تشریفاتی شبیه پادشاهان. واژه پرزیدنت President که در جهان غرب مفهومی صرفاً اجرایی دارد و به شخص منتخب مردم برای اداره کشور به مدت معین اطلاق می‏شود، در این سرزمین معنی دیگری هم دارد. اول این که رئیس جمهوران یا اساساً عوض نمی‏شوند و یا اگر ساز و کاری برای عوض شدن رئیس جمهور دارند، در عمل کاری می‏کنند که همان فرد بر جایگاهش بنشیند. در نتیجه فقط مرگ می‏تواند صفرمراد نیازاف، رئیس جمهور فقید ترکمنستان را بازنشسته کند. موضوع دیگر کیش شخصیت و اساساً شخصیت پرستی در این جغرافیای بزرگ است. تندیس‏های بزرگ روسای جمهور در میادین و بیلبوردهای رنگارنگ از شخص اول مملکت، همگی نشان از آن دارد که تصور پادشاهی بر رئیس جمهوری غلبه دارد و ذهنیت مردم آسیای میانه بسیار متفاوت از جوامعی مانند ایران و ترکیه است. اساساً توده مردم، واژه پرزیدنت را با احساس خاصی بیان می‏کنند و او را فردی بالاتر از خود می‏دانند. خیلی تلاش کردم در مخالفت با حکومت خویش، چیزی به زبان بیاورند ولی گویا همگی راضی‏اند و یا چنین وانمود می‏کنند. بحث مخالفت با حاکمیت در ایران و ترکیه، نمودی آشکار دارد و اگر کسی بخواهد دست کم در یک گفت و گوی دو نفره نظر مخالفش را بیان می‏کند اما در آسیای میانه توده مردم سرشان به کار خودشان است و به ساحت پرزیدنت وارد نمی‏شوند!

تندیس قربان‏قلی بردی محمداف رئیس جمهور ترکمنستان در ماری

سفرنامه ترکیه